Monday, June 19, 2017

पञ्चायतको आत्मरञ्जन


–यमबहादुर दुरा

वि.सं. २००४ मा उर्लिएको ‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलनमा सरिक एकजना युवक हुकुमी शासन–व्यवस्थाको गिद्धेदृष्टि परेपछि निर्वासित जीवन बिताउन भारत पुग्छन् । त्यहाँ उनी ‘नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस’ सँग आबद्ध हुन्छन् । समयक्रममा त्यस पार्टीप्रति उनको मोहभङ्ग हुन्छ । त्यसपछि केदारमान व्यथित, बालचन्द्र शर्मालगायतका व्यक्तिहरूसँग मिलेर ‘नेपाली कांग्रेस बामपन्थी दल’ खडा गर्न पुग्छन् । त्यो दल मातृकाप्रसाद कोइरालाको पार्टीमा बिलय हुन्छ ।

उनको दलबदलको क्रम यत्तिमै रोकिन्न । उनकै अग्रसरतामा टंकप्रसाद आचार्यको ‘प्रजापरिषद’, भद्रकाली मिश्रको ‘जनकांग्रेस’ र ‘नेपाली कांग्रेस बामपन्थी दल’ एउटै झण्डामुनि गोलबन्द हुने निर्णय हुन्छ ।

यतिञ्जेलसम्म देशमा राणशासन ढलिसक्छ, राजा त्रिभुवनको निधन भइसक्छ, राजा महेन्द्रको राजनीतिक सक्रियताको ग्राफ उकालो लाग्छ र देशको राजनीतिले कोल्टो फेर्छ ।

दलीय राजनीतिभित्रै ओहोरदोहोर गरिरहेका ती युवा राजेश्वर देवकोटा (वि.सं.१९८६–२०७२) कालान्तरमा महेन्द्रद्वारा स्थापित निर्दलीय व्यवस्थाको खम्बा बन्न पुग्छन् । देवकोटाको आत्मपरक कृति ‘आत्मकथा’ आफ्नो राजनीतिक जीवनका आरोह अवरोहहरूमा केन्द्रित छ ।

आत्मकथामा देवकोटाले कांग्रेस पार्टीका नेताहरू भारतद्वारा सञ्चालित रहेको र स्वतन्त्र देश अरुको अधीन रहनु ठीक नलागेकोले उक्त पार्टी छोडेको अभिव्यक्ति दिएका छन् । २००७ सालपछिको बढेको भारतीय हस्तक्षेप र त्यही पृष्ठभूमिमा आफूले गरेको पार्टी त्यागबारे उनी लेख्छन्, ‘नेपालमा भारतीय मिलिटरी मिसन पनि आइसकेको थियो, उत्तरी सीमाहरूमा भारतीयहरूले आफ्नो चेकपोस्ट पनि कायम गर्ने भए ।... मलाई कांग्रेसमा बसिरहन मन मानेको थिएन, २००९ सालको जेठ महिनामा विद्रोह गरी निस्किहालेँ’ (पृ.९८) ।

देवकोटाले आफू कम्युनिष्ट नबन्नुको कारण पनि खोलेका छन् । ‘म किन कम्युनिस्ट बनिनँ’ शीर्षकको लेखमा उनले वर्गविहीन समाजको परिकल्पना उत्तम र आदर्शमय भए पनि सभ्यताको विकास हुँदैमा वर्गभेदको बीजारोपण भइसकेकोले त्यसलाई मास्न सम्भव नहुने तर्क दिएका छन् (पृ.१६४) । यद्यपि उनले माक्र्सवादले गरेको समतामूलक समाजको परिकल्पनालाई नकार्न भने सकेको देखिन्न ।

नेपालको आन्तरिक मामिलामा २००७ सालको क्रान्तिदेखि २०६२/०६३ जनआन्दोलनसम्म भारतीय हस्तक्षेप रहेको दलिल पेश गर्ने उनले राणा शासनको अन्त्यका लागि भएको ‘दिल्ली सम्झौता’ ले नेपालको स्वाधीनतामाथि भारतीय हस्तक्षेपको बाटो खोलेको टिप्पणी गर्छन् ।

सम्झौताबारे हालसम्म कुनै लिखत नभेटिनुले यसको वैधतामाथि नै प्रश्न उठेको उनको दाबी छ ।
विगतमा ‘दिल्ली सम्झौता’ धोका हो भन्दै कुर्लिएका कम्युनिस्टहरूको स्वर पनि २०६३ सालपछि मत्थर हुँदै गएको देवकोटाको तर्क छ (पृ.९४)  । उनले विगतमा कम्युनिस्टहरूले राजनीतिक नारा बनाएको र अहिले उच्चारण गर्न छाडेको ‘गोर्खा भर्ती केन्द्र’ को पनि विरोध गरेका छन् ।

नेपालको राजनीतिक तथा साहित्यिक वृत्तका ‘सेलिब्रेटेड’ व्यक्तित्व वीपी कोइरालाप्रति उनी आलोचक देखिन्छन् र उनलाई जटिल मनस्थिति भएको व्यक्ति भनेर टिप्पणी गर्न पनि पछि पर्दैनन् । उनले वीपीले मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री हुँदा भएको राष्टहितविपरीतको कोशी सम्झौताको स्वागत गरेको र वीपीले आफैं प्रधानमन्त्री छँदा असमान गण्डक सम्झौता गरेको भन्दै आलोचना गरेका छन् ।

उनले ती असमान सम्झौताहरूलाई राजा महेन्द्रले धेरै हदसम्म सच्याएको पनि बताएका छन् (पृ.१३०) । तर महेन्द्रले कहिले र कसरी सच्याए भन्नेबारे देवकोटाले केही उल्लेख गरेका छैनन् ।

राजा महेन्द्रप्रतिको उनको अगाध आस्था र सामीप्य ठाउँ ठाउँमा झल्कन्छ । उनले महेन्द्रलाई राष्ट्रवादी राजाको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । महेन्द्रमथि लाग्दै आएको प्रजातन्त्रको हत्याराको आरोपप्रति दुःखमनाउ गर्दै उनले यसलाई नेपालको स्थिरता नचाहने र राष्ट्रवादी धारलाई निस्तेज पार्न चाहने स्वदेशी तथा विदेशी शक्तिहरूको चाल भनेका छन् (पृ.१३४) ।

रोचक कुरा के छ भने महेन्द्रभक्त वीरेन्द्र र ज्ञानेन्द्रप्रति उनी एक रति पनि सकारात्मक देखिन्नन् । उनले एक ठाउँमा भनेका छन्, ‘राजा महेन्दले मलाई लेखनबाटै चिनेका हुन् । उनको निधनपछि पनि म अन्त्यसम्म राजतन्त्रकै परिधिभित्र रहेँ तर उनका छोराहरूले चिन्दै चिनेनन्’ पृ.१४६) ।

उनले राजा वीरेन्द्रसँगको वैरभाव ठाउँ ठाउँमा पोखेका छन् । वीरेन्द्र राजा भएपछि उनका आफन्त र  कर्मचारीतन्त्र उच्छृङ्खल भएको, राजाले आफ्नो कुरा सुन्न छाडेको र उनको भलो ठान्दा पनि कुभलो गरेको ठानेकाले आफूले राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्ष पदबाट राजीनामा दिएको उनले प्रसंग कोट्याएका छन् (पृ.१०८)।

वि.सं. २०२८ सालमा लागू भएको ‘नयाँ शिक्षा प्रणाली’ वीरेन्द्रको ‘ब्रेन चाइल्ड’ भएको, उनी युवराज छँदै यससम्बन्धी अवधारणा अघि सारिएको, यसबाट पर्नसक्ने नकारात्मक असरबारे आफूले राजा महेन्द्रलाई बेलैमा सचेत गराएको तर शासनसत्ता आफ्नो हातमा आएपछि वीरेन्द्रले देशलाई अहित हुने शिक्षा प्रणाली लागू गरिछाडेको प्रंसंग पनि देवकोटाले कोट्याएका छन् (पृ.१३३)।

उनले आफूलाई वीरेन्द्र र ज्ञानेन्द्रले प्रधानमन्त्री बन्न नदिएको गुनासो घुमाउरो किसिमले पोखेका छन् । उनले भनेकै छन्, ‘राजा महेन्द्रले मलाई प्रधानमन्त्री बनाउने संकेत गरेका थिए तर त्यसको केही दिनभित्रै उनी स्वर्गे भए । त्यसपछि उनका छोराहरूले मलाई लखेटी नै रहे तर म उनीहरूको भलो नै चिताइरहेँ’ (पृ.१३३)।

उनले तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रमा बढ्दो महत्वकाङ्क्षा र हठकै कारण राजतन्त्र अन्त्य भएको उनको विश्लेषण भने धेरै हदसम्म सही लाग्छ (पृ.११६–११७)।

उनले यी राजनीतिक उहापोहहरूका अतिरिक्त आफ्ना बाल्यकाल, शिक्षाराम्भ, पारिवारिक प्रसंग, आफू जन्मेहुर्केको गोरखाको लिगलिगकोटको सामाजिक तथा सांस्कृतिक परिवेश, स्वदेश तथा विदेश भ्रमण, लेखनयात्रालगायत विविध विषयमा सम्झनाको पोको फुकाएका छन् । तर, कतिपय विषयवस्तु गम्भीर र सान्दर्भिक भए पनि प्रस्तुतीकरणको दृष्टिले उनका यसअघिका साहित्यिक कृतिहरू नै अब्बल लाग्छन् ।

कतिपय ठाउँमा उनी तथ्यगत रूपमा पनि चिप्लिएका छन् । पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा प्रचलित घाँटु नाचलाई ‘रोमान्स’ को संज्ञा दिनु उनको अध्ययनको सीमिततालाई बुझाउँछ  (पृ.३९)। पुस्तकमा उनी जन्मेको साल वि.सं. १९८६ हुनुपर्नेमा वि.सं. १८८६ भएको छ । यद्यपि, यी कमजोरीले २००७ सालपछि गणतन्त्र स्थापनासम्मको  राजनीतिक खिचातानीको एउटा पाटो बुझाउन पुस्तकको क्षमतामा प्रश्न गर्न मिल्दैन ।

पुस्तक : आत्मकथा
लेखक : राजेश्वर देवकोटा
प्रकाशक : ईश्वर चन्द्र देवकोटा
पृष्ठ : १८८
मूल्य : रु २५०

[साभार : हिमाल  । (माघ ९-१५, २०७३)  । परिमार्जित संस्करण]

Friday, June 16, 2017

‘डेटा जर्नलिजम’ को युग

–यमबहादुर दुरा

कुनै समय यस्तो थियो, पत्रकारिताका गुरु र प्रशिक्षकहरूले समाचार लेख्दा सकेसम्म कम आँकडा प्रयोग गर्नुपर्छ भनेर गुरुमन्त्र सिकाउँथे । समाचारमा धेरै आँकडा (डेटा) प्रयोग गर्दा सर्वसाधारण अडियन्स (पाठक, दर्शक तथा स्रोता) अल्मलिन्छन् भन्ने मान्यताले कम आँकडा प्रयोग गर्न सिकाइन्थ्यो । त्यो गुरुमन्त्र आफ्नो ठाउँमा जायज नै थियो । अडियन्स नै दिग्भ्रमित हुने गरी आँकडाको अनावश्यक भारी बोकाउनु उचित पनि होइन ।

हिजोका गुरुमन्त्र अब धेरै हदसम्म असान्दर्भिक र अव्यवहारिक हुन थालेको छ । प्रविधिको तीव्रतर विकासले पत्रकारिताका मूल्य–मान्यताहरूमा छिटो छिटो परिवर्तन आइरहेका छन् ।  अहिलेको पत्रकारितामा आवश्यकताअनुसार जति पनि आँकडा प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गरिन्छ, तर भिन्न किसिमले । अहिले कम्प्युटर प्रविधिको ‘डेटा प्रेजेन्टेसन टेक्निक’ मार्फत् हरप्रकारका आँकडा प्रयोग गर्न गर्न सकिने युगको सूत्रपात भइसेको छ । यसले जटिलभन्दा जटिल आँकडालाई सरल र बोधगम्य तरिकाले प्रस्तुतीकरण गर्ने अवसर दिएको छ ।

परम्परागत मान्यताअनुसार पत्रकार शब्दजीवी (वर्डस्मिथ) हो, ऊ शब्दसँग खेल्ने  प्राणी हो । उसले शब्दमार्पmत् वास्तविक जीवनको वास्ताविकत कहानी प्रस्तुत गर्छ । तर  अब यो पुरानो कुरा हुन गएको छ । अब शब्दले मात्र कथा भन्ने परिपाटीको अन्त्य हुँदैछ । पत्रकारले आँकडामार्फत पनि कथा भन्नुपर्ने समय आएको छ । शब्दसँग मात्र खेल्ने पत्रकार अब एकलकाँटे सावित हुँदैछ । पत्रकारितामा शब्द, उद्धरण, ग्राफिक्स एवम् तस्बिर अधिक प्रयोग हुन्छन्, जुन पत्रकारिताको औजारका रूपमा चिनिन्छन् । अब पत्रकारले यस्ता औजारका साथमा ‘डेटा प्रेजेन्टेसन टेक्निक’ लाई पनि उपयोगमा ल्याउने खुबी  विकास गर्नुपर्ने भएको छ ।

अहिले समाचार, फिचर तथा अन्य खोजमूलक सामग्रीहरूमा आवश्यकताअनुसार आँकडा समावेश गर्ने प्रचलन बढ्दो छ । आधुनिक प्रविधिको उपयोग गरेर आँकडाको बुद्धिमत्तापूर्ण प्रयोगले लेखाइलाई आधिकारिक र तथ्यपूर्णमात्र बनाउँदैन, आकर्षक र अर्थपूर्ण पनि बनाउँछ । यसले शब्द र तथ्याङ्कबीचको खाडल पुर्न पनि सहयोग गर्छ ।

यस किसिमको पत्रकारिता ‘डेटा जर्नलिजम’ नामले परिचित छ, जुन सन् १९७० तिर प्रचलनमा आएको ‘प्रिसिशन जर्नलिजम’ को परिमार्जित संस्करण मानिन्छ । ‘डेटा जर्नलिजम’ ले निरस र झर्कोलाग्दो आँकडाको तालिकाहरूलाई कसरी रुचिकर र बोधगम्य तरिकाले प्रस्तुत गर्ने भन्ने उपाय पनि सुझाउँछ ।  'कम्प्युटर असिस्टेड रिपोर्टिङ', 'कम्प्युटेसनल जर्नलिजम्', 'डेटा ड्रिभन जर्नलिजम्' अदिजस्ता पत्रकारिताका विधा यसका नातेदार हुन् । तर यिनीहरूबीच लक्ष्मणरेखा कोर्न भने सहज छैन ।

‘डेटा जर्नलिजम’ परम्परागत पत्रकारिताको विकल्प होइन, परिपूरकमात्र हो । यसले भइरहेको अभ्यासलाई अझ बढी आकर्षक, प्रभावकारी र अर्थपूर्ण बनाउन सहयोग गर्छ । एबीसी, बीबीसी, सिकागो ट्रिव्युन, द गार्जियन, जाइट अनलाइनजस्ता सञ्चारमाध्यमहरू ‘डेटा जर्नलिजम’ मा अगाडि देखिएका छन् ।

लेटर प्रेस तथा अफसेट प्रेस हुँदै डिजिटल पब्लिकेसनको चरणमा आइपुग्दा सञ्चार उद्योगमा क्रान्तिकारी परिवर्तन आइसकेको छ । सूचना सम्प्रेषण गर्ने कला र शैलीमा तात्विक भिन्नता आइसकेको छ । शब्द र अंङ्कमा व्यक्त गर्दा भर्को लाग्ने किसिमका आँकडाहरूलाई पनि चित्रात्मक सन्देश (‘पिक्टोरियल मेसेज’) का रूपमा प्रस्तुत गर्दा आकर्षक र प्रभावकारी हुन  पुग्छन् । अहिलेको प्रविधिले यस्तो अवसर दिएको छ ।

‘पिक्टोरियल मेसेज’ रुचिकर र आकर्षक हुन्छन् । यसबाट अडियन्समा सन्देशप्रतिको आकर्षण र ग्रहणशीलता बढेर जान्छ । विगतमा ‘पिक्टोरियल मेसेज’ तयार पार्न हातैले काम गर्नुपथ्यो, जुन नितान्त झन्झटिलो र बढी समय लाग्ने खालका हुन्थे । प्रविधिको विकाससँगै यस्ता समस्या हटिसेकेका छन् ।

समयको प्रवाहसँगै सबैमा व्यस्तता बढेको छ । झर्कोलाग्दो आँकडामा आँखा गाडेर हेर्ने र त्यसलाई अथ्र्याएर बस्ने धैयता र समय अडियन्ससँग छैन । उनीहरू एकै झलकमा मूल सन्देश थाहा पाउन चाहन्छ । ‘डेटा जर्नलिजम’ ले अडियन्सको यही आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गर्छ । थोरै शब्दको प्रयोग गरेर धेरै कुरा बुझाउन सफल हुनु नै ‘डेटा जर्नलिजम’ को सुन्दर पक्ष हो । ‘डेटा भिजुअलाइजेसन’ विधि उपयोग गरेर भर्कोलाग्दा आँकडाहरूलाई सरल, सहज सुपाच्य किसिमले प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।

एउटा दृष्टान्त : एक महिनाभित्र राजधानीमा वायुप्रदूषण कति बढ्यो, सेयरको कारोबार कस्तो रह्यो, के कस्ता आपराधिक घट्ना घटे, तरकारीको खपत कति भयो, सवारी दुर्घटना अवस्था कस्तो रह्यो, बजार भाउको अवस्था कस्तो रह्यो भन्नेजस्ता जनसरोकारका कुराहरूलाई ‘डेटा भिजुअलाइजेसन’ को माध्यमबाट अडियन्स समक्ष प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । यसो गर्न सके अडियन्सको ध्यान खिचिन्छ । उनीहरूले थोरै समय खर्च गरेर कुरोको चुरो थाहा पाउन सक्छन् । परिणामस्वरूप सम्बन्धित मिडिया र पत्रकारको लोकप्रियताको ग्राफ उकालो लाग्छ ।

नेपालमा ‘डेटा जर्नलिजम’ को प्रयोग भइसकेको छ । २०७४ साल वैशाख ३१ गते सम्पन्न पहिलो चरणको स्थानीय तह निर्वाचनमा नेपालका केही अखबार र अनलाइनहरूले ‘डेटा भिजुअलाइजेसन’ लाई उपयोगमा ल्याए । अडियन्सले थोरै समय खर्च गरेर जटिल प्रकृतिका सूचना सरल र सहज किसिमबाट प्राप्त गर्न सके । यसबाट निर्वाचनको परिणाम जान्न आतुर सर्वसाधारणलाई ठूलो गुन लाग्यो । ‘डेटा भिजुअलाइजेसन’ गर्ने अनलाइन समाचार पोर्टलको भिजिटर पनि ह्वात्तै बढेर गयो ।

अडियन्सको सूचनाप्रतिको भोकलाई ‘डेटा जर्नलिजम’ मार्फत शान्त पार्न सजिलो भने छैन । ‘डेटा जर्नलिजम’  गर्न पत्रकारले धेरै कष्ट उठाउनैपर्छ । अहिलेको प्रतिस्पर्धात्मक  युगमा यो अनिवार्य सर्त हो । जटिल प्रकृतिका आँकडा संकलन, परीक्षण, संश्लेषण, शुद्धीकरण, विश्लेषण र व्याख्या गर्ने क्षमता पत्रकारसँग हुनैपर्छ । कम्प्युटरको सफ्टवेयर चलाउने क्षमता पनि ऊसँँग हुनैपर्छ ।

पत्रकारमा निहित खुबी, इच्छाशक्ति, पेशागत ज्ञानको धरातल, सीपजस्ता पक्षहरूले ‘डेटा जर्नलिजम’ को स्तर निर्धारण गर्दछ । ‘डेटा जर्नलिजम’ को उभारले पत्रकारलाई थप परिश्रमी र ज्ञानशाली बन्न चुनौती दिएको छ ।

[साभार: अन्नपूर्ण टुडे  ।असार २, २०७४  । ग्राफिक्स : गुगल ]

Sunday, May 28, 2017

समाजसेवाको मियो

-यमबहादुर दुरा

‘बच्चाको आँखाबाट दुनियाँलाई हेर्ने गर, दुनियाँ सुन्दर छ ।’ नोबेल पुरस्कार बिजेता भारतीय बालअधिकारकर्मी कैलाश सत्यार्थीको भनाइ मलाई ज्यादै प्यारो लाग्छ । बाल्यकालीन सम्झनाले मलाई पनि कुनै एउटा सुन्दर दुनियाँतिर लगेको अनुभूति हुन्छ  र त्यसै त्यसै बाल्यकालीन संसारमा हराउन पुग्छु । सम्झनाको  भेल उर्लिएर आउँदा पुराना पलहरू भुमरी पर्दै आँखा अघि नाच्न थाल्छन्  ।

बाल्यकालीन समयतिर फर्कँदा थुपै व्यक्तिहरूसँग मनले मितेरी गाँस्न पुग्छ । समाजसेवी  जिमु भीमबहादुर दुरा (वि.सं. १९८६–२०६९) मेरो मनमस्तिष्कमा छाल बनेर आउने व्यक्तिमध्ये एक हुनुहुन्छ । उहाँसँग जोडिएका यादहरू तालको पानीझैं छचल्किएर हृदयको अन्तरकुन्तर छुन आइपुग्छन् ।
सम्झना : २०५८ सालमा ठूलोस्वाँराको सरस्वती सदन माविमा आयोजित 'दुरा सेवा समाज' को आठौं वार्षिकोत्सव समारोहमा जिमु भीमबहादुर दुरा ।

भीमबहादुर दुरासँगको सम्झना मेरो शिक्षाराम्भको समयदेखि नै जोडिएको छ । हामीले ठूलोस्वाँरास्थित मुसेस्वाँराको कटेरो स्कुल (हालको आयुर्वेद औषधालय रहेको ठाउँ) मा साउँ अक्षरहरू सिक्दै गर्दा ‘दिलखुस’ हुने खालको एउटा खबर सुन्यौँ । त्यो २०३४ सालतिरको कुरा हो । टिनको छानो भएको नयाँ स्कुल बन्न लागेको खबर पायौँ । यसले हामी भुसुनाहरूमा उत्साहको तरङ्ग ल्याइदियो । यससँगै नयाँ स्कुलमा पढ्ने हतारो र हुटहुटीले सताइरह्यो । कहिले टिनको छानामुनि बसेर पढ्ने दिन कहिले आउला भन्ने कुराले हामीमा छटपटी बढ्दै थियो ।

हामी भुसुनाहरुको मनमा सपना-जपना जतिखेर पनि आइरहने नयाँ स्कुल बनाउने कार्यमा ब्रिटिश सेनाका कर्णेल जेपी क्रसको योगदानलाई बिर्सन मिल्दैन । स्कुलका लागि टिन र प्राविधिक सहयोग जुटाउन उहाँले संयोजनकारी भूमिका खेल्नुभयो । यता, स्थानीय तहमा नेतृत्वदायी भूमिकामा भीमबहादुर दुरा हुनुहुन्थ्यो । मलाई लाग्छ, त्यतिबेला भारतीय सेनाबाट पेन्सन पकाएर उहाँ भर्खरै स्वदेश फर्कनुभएको थियो ।

स्कुल उभ्याउनका लागि आवश्यक जनश्रम जुटाउने र सारा चाँजोपाँजो मिलाउने काम भीमबहादुर दुराको नेतृत्वमा भएको थियो । सुबेदार मेजर मनबहादुर दुरा (शिक्षक दुर्गाबहादुर दुराका पिता) को पनि यसमा दर्बिलो साथ र सहयोग थियो ।

ठूलोस्वाँराबासीको अथक परिश्रमपछि अन्ततः स्कुल तयार भयो । स्कुल बन्नुअघिको चिहानघारी अब विद्या–मन्दिरको रूपमा चम्कन थाल्यो । स्कुल बनाउने क्रममा जमिन खन्दा थुप्रै मानव कंकाल निस्केका थिए । ती दृश्य यही आँखाले देखेको हो । चिहानघारीलाई विद्या–मन्दिर बनाउन ठूलोस्वाँराबासीले धेरै पसिना बगाएका छन् । उनीहरूको जनश्रमको गाथा स्कुलको ढुङ्गा र माटोको कण–कणमा लुकेको छ । त्यसबेला बेगनास तालबाट टिन बोकेर स्कुलको छानो छाएका पलहरू ठूलोस्वाँराबासीको मनमस्तिष्कमा ताजै छ । अनेक दुःखकष्ट झेलेर शिक्षाको मन्दिर खडा गर्ने श्रमसाध्य व्यक्तिहरूको अग्रदस्तामा भीमबहादुर दुरा उभिनुभएको थियो ।

स्कुल तयार भएपछि उहाँ स्कुलमा नियमितजसो देखिन थाल्नुभयो । विद्यार्थीहरूलाई लाइनमा उभ्याएर फौजको कमाण्डर शैलीमा उहाँले 'लेक्चर' दिनुहुन्थ्यो । उहाँको बोलीमा विनयशीलता कम हुकुम बढी भएको प्रतीत हुन्थ्यो ।

‘सबैजना ट्याममा स्कुल आउला, कोइ भागेर घर नजाला, कसैले स्कुलमा मिठाइको पोका नल्याउला, कसैले पनि साथीसित झगडा नगर्ला, स्कुल छुट्टी भएपछि सरासर घर जाला, कोइ पनि पाखुरीको रुखमा नचढ्ला, सफा सुग्घर भएर स्कुल आउला’, उहाँको मुखारविन्दबाट यस्ता यस्ता हुकुम निस्कन्थे ।

‘कुन विद्यार्थी आधा दिनमै स्कुलबाट भाग्यो’, ‘कुन शिक्षकले नपढाइकन घरतिर टाप कस्यो’ जस्ता कुराहरू निकै ख्याल गर्नुहुन्थ्यो । स्कुल बङ्क गरेर भाग्ने र अन्य खालका बदमासी गर्नेहरूको उहाँले सातो खाइदिनुहुन्थ्यो । उहाँलाई देखेर शिक्षक र विद्यार्थी दुवै थर्कमान हुन्थे ।


अघिपछि चर्को स्वरमा बोलेर सातो खाए पनि व्यवहारले सबैलाई माया गर्नुहुन्थ्यो । त्यसमा पनि शिक्षकलाई माया र सम्मान दुवै दिनुहुन्थ्यो । नाच–घाँटुको ख्वाइजस्ता भोजभतेरमा सबैभन्दा पहिले शिक्षकलाई खुवाउने प्रबन्ध मिलाउनुहुन्थ्यो । उहाँ भान्छेरीलाई कड्केर आदेश दिनुहुन्थ्यो, ‘मास्टर पाटीलाई पहिले ख्वाउनुपर्यो।'गुन्द्रीमाथि कम्बल राखेर माड्सापहरूलाई बसाइन्थ्यो । उहाँ शिक्षकहरूतिर फर्केर सिंह गर्जेजस्तै स्वरमा भन्दै जानुहुन्थ्यो, ‘मास्टर पाटी ! लाज नमानीकन खानू, थपीथपी खानू, पेटभरि खानू ।’


भीमबहादुर दुरा हठी स्वभावको हुनुहुन्थ्यो । उहाँ जिम्मावाल भएकोले उहाँको जीवनधारामा राणाशासनको विरासत थियो । यसका अतिरिक्त फौजी कानुन-काइदामा चलेको व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । उहाँ भारतीय सेनाको हवल्दार हुनुहुन्थ्यो । उहाँको व्यवहारमा जिम्मुवाली संस्कार र फौजी जीवनशैलीको ‘फ्युजन’ भेटिन्थ्यो । चर्को स्वरमा बोलेर मानिसलाई अह्राउने–कजाउने उहाँको बानी थियो ।

कसैले उहाँको विचारमा विमति जनाएमा ठाउँका ठाउँ कुरा समातेर झम्टिन पनि पछि पर्नुहुन्नथ्यो । उहाँको चट्टानी स्वाभावका अगाडि कसैको तर्कले काम गर्दैनथ्यो । ‘कालको ओखती हुँदैन, हुकुमको जवाफ हुँदैन’ भन्ने उखान चरितार्थ हुन्थ्यो । उहाँको स्वाभावलाई देखेर कसै कसैले तानाशाह पनि भन्थे । उहाँमा निहित यतिविधि कडापन निजी स्वार्थका थिएन । त्यो कडा मिजासले समाजको विकास ताकेको थियो ।

भीमबहादुर दुराको अर्को रोचक स्वाभाव थियो । उहाँले बाटोघाटोमा चुपचाप हिँड्न जान्नुभएकै थिएन । आफ्नो बाटोमा पर्ने सबै चिनेजानेका व्यक्तिलाई टाढैबाट बोलाउँदै, हल्लाखल्ला गर्दै हिँड्ने उहाँको आदत थियो । उहाँ बाटोघाटोमा हिँडेको अलक्कै थाहा हुन्थ्यो । उहाँ हल्लाखल्ला गर्दै आउनुभएको देखेर मैदान (ढुङ्गाना गाउँ) को एकजना बज्यैले भनेकी थिइन् रे : ‘आइपुग्यो, भोटे काग’ ।

उहाँको शब्द उच्चारणशैली आफ्नै खालको थियो । चलनचल्तीका कतिपय नेपाली र अंग्रेजी शब्दहरूलाई भिन्न किसिमले उच्चारण गर्नुहुन्थ्यो । जस्तै : निर्णयलाई निर्लया, 'सर्टिफिकेट' लाई साठीपिकेट, 'ब्रेक अप' लाई बिर्काप (स्कुलमा एक बजे हुने हाफ छुट्टीको समय), 'फल इन लाइन' लाई फालिन भन्नुहुन्थ्यो । उहाँले अपभ्रंशित रूपमा बोल्नुभएका शब्दहरूका शुद्ध उच्चारण धेरै पछिमात्र थाहा भयो । उहाँको मौलिकता झल्कने यस्ता शब्दहरूलाई सम्झँदा अहिले पनि रोमाञ्चक अनुभूति हुन्छ ।

घरमा आउने पाहुनालाई बिमुख नपठाउने भीमबहादुर दुराको स्वभाव थियो । उहाँको अतिथि–सत्कार गर्ने तरिका ज्यादै उच्चकोटिको थियो । उहाँ पाहुनाको स्वागत–सत्कारमा असाध्यै कुशल र उदारमना व्यक्ति हुनुन्थ्यो । घरमा आएका पाहुनाले खान सकोस्–नसकोस्, थालभरि भात र कचौराभरि मासु टक्र्याइन्थ्यो । पाहुना प्रफुल्लित भएर फर्कन्थे । यस्तै न्यानो आतिथ्य पाएर होला, २०४२/०४३ सालतिर लैला माडेज नामकी विदेशी महिलाले उहाँकै घरमा बसेर दुरा जातिबारे अध्ययन पूरा गर्नुभएको थियो ।

कुनै समयमा ठूलोस्वाँरामा खानेपानीको उपलब्धता सहज थिएन । मकैस्वाँराको काउरे पँधेरा सबैको पानीको स्रोत थियो । ठूलोस्वाँरामा ठूलो जनसंख्यालाई आवश्यक पर्ने पानीको अभाव हटाउन २०३७ सालतिर खानेपानीको योजना अघि सारियो । केउरानी नजिकको गह्रौं खोलाबाट पानी ल्याउने कार्यका लागि जनपरिचालन गर्ने कार्यको अगुवाइ पनि भीमबहादुर दुराले नै गर्नुभयो ।

 ठूलोस्वाँरामा आयुर्वेद औषधालय तथा हुलाक कार्यालय उहाँको महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो । नयाँ भवन यस दिशामा शिक्षक लोकबहादुर दुराले खेल्नुभएको रचनात्मक भूमिकालाई कम आँक्न मिल्दैन । नयाँ स्कुल बनेको लगभग १७ वर्षपछि त्यही ठाउँमा आधुनिक शैलीको अर्को स्कुल भवन खडा गर्न ठूलोस्वाँराबासी कस्सिए । २०५२ साल सम्झौता भई २०५५ सालमा भवन निर्माण कार्य सम्पन्न भएको हो ।  नयाँ भवन पहाड गुठी (हिल ट्रष्ट) को आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा नयाँ भवन बनेको थियो ।

समयले माग गरेको नयाँपन र प्रगतिशीलतालाई सम्बोधन गर्दै नयाँ भवन खडा हुुनुमा धेरै गन्यमान्य व्यक्तित्वहरूको साथ र सहयोग रह्यो । क्या. बखानसिंह दुरा (वि.सं. १९७१–२०७०), भीमबहादुर दुरा (मकैस्वाँरा), स्थानीय शिक्षक लोकबहादुर दुरा एवम् जेपी क्रसको आ–आफ्नो ठाउँबाट रचनात्मक भूमिका रह्यो । भवन निर्माण प्रक्रियाको मियोको रूपमा  भीमबहादुर दुरा नै रहनुभएको थियो । उक्त नयाँ भवन २०७२ साल वैशाखको भूकम्पबाट बिग्रन पुगेको छ ।

उहाँ एउटा असल सामाजिक प्राणी हुनुहुन्थ्यो । उहाँ सामाजिक जीवनबाट टाढा रहेर घरको सुखीधन्दामा कहिल्यै पनि सीमित हुन चाहनुभएन । पारिपारिक दायरामा आफ्नो दिनचर्या सीमित गरेर 'स्वायन्त सुखाय' ढङ्गमा जीवन गुजार्न उहाँले कहिले रुचाउनुभएन । सामाजिक गतिविधि र सामाजिक उतारचढावहरूमा गहिरो चासो–खाँचो राख्नुहुन्थ्यो । पेन्सन पकाएर घर फर्केदेखि उहाँले स्कुलसँगको नाता टुटाउनु भएन । उहाँ जीवनको अन्त्य कालसम्म पनि सरस्वती सदन माविको विद्यालय व्यवस्थापन समितिको सदस्य हुनुहुन्थ्यो ।

विदेशी सेनामा भर्ती हुने क्रममा दुरा समुदायले पहिचानको संकट भोगेको थियो । भारतीय तथा ब्रिटिश सेनामा भर्ती हुने क्रममा दुरा थर लेखाउँदा भर्तीमा नलिने अवस्था थियो । यो समस्या दुरा समुदायको रोजीरोटीको मात्र समस्या थिएन, जातीय पहिचानको संकटको रूपमा पनि खडा भएको थियो । तत्कालीन अग्रदस्तामा रहेका व्यक्तित्वहरू समस्याको निकास खोज्दै थिए ।

यही मामिलालाई लिएर २०३७ सालको पुसमा क्या. बखानसिंह दुरा, भीमबहादुर दुरा, सुबेदार मेजर मनबहादुर दुरा, कमानसिंह दुरा र लोकबहादुर दुरा काठमाडौं आउनुभयो । उहाँहरूले राजदरबार, परराष्ट्र मन्त्रालय, भारतीय राजदूताबास तथा बेलायती राजदूताबासमा ज्ञापनपत्र पेश पेश गर्नुभयो । यस कार्यमा समाजसेवी तथा राजनीतिज्ञ हरिप्रसाद अधिकारीले सहयोग गर्नुभएको थियो । उहाँहरूको प्रयास सार्थक रह्यो । त्यसपछि दुरा युवाहरू भारतीय तथा बेलायती सेनमा दुरा थर लेखाएर भर्ती हुन सक्ने भए ।

काठमाडौँ गएको मौका पारेर उहाँहरूले पशुपतिको मृगस्थलीमा पुगेर योगी नरहरिनाथलाई भेटेर दुरा समुदायको इतिहासको स्रोत र सन्दर्भ खोज्नुभएको थियो । महत्वपूर्ण कागजातहरूको दस्ताबेजीकरण (अभिलेखीकरण) गर्ने कार्यमा कार्य पनि भीमबहादुर दुरा धेरै अगाडि देखिनुभएको छ । उहाँको संग्रहमा दुरा जातिको इतिहाससम्बन्धी ऐतिहासिक दस्ताबेजहरू छन् । उहाँको जीवनकाल अन्त्य भइसकेको अहिलेको अवस्थामा ती दस्ताबेजलाई जोगाउने विषय एउटा गम्भीर विषय बनेको छ ।

क्याप्टेन बखानसिंह दुरा र भीमबहादुर दुरा २०३९ सालमा तत्कालीन सिंदुरे गाउँ पञ्चायतको क्रमशः प्रधानपञ्च र उपप्रधानपञ्च बन्नुभयो । उहाँहरूकै कार्यकालमा सिंदरे ढुङ्गाले काँचुली फेरेको थियो । त्यही समयमा सिंदुरे ढु्ङ्गा वरिपरि पर्खाल लगाउने र सिंदुरे ढु्ङ्गा नजिक गाउँ पञ्चायत भवन बनाउने काम सम्पन्न भएको थियो । सिंदुरे ढु्ङ्गाभन्दा पश्चिमतिर रहेको चिम्मु भन्ने ठाउँमा फुटबल मैदान बनाउने कामको शुरुवात पनि त्यतिबेलै भएको थियो । हेर्दा सामान्यजस्तो लागे पनि यी काम हाम्रा ऐतिहासिक विरासतलाई जीवन्त राख्ने दिशामा गौरवशाली कदम थिए ।

‘दुरा सेवा समाज’ को सिफारिसमा २०५८ सालतिर तत्कालीन ‘राष्ट्रिय जनजाति विकास समिति’ को सदस्यमा नियुक्त हुनुभएका भीमबहादुर दुराले सरकारी निकायमा रहेर भिन्न किमिसले जनसेवा अवसर पनि पाउनुभयो । तर त्यो एकप्रकारले आलङ्कारिक पद भएकोले उहाँबाट धेरै आशा गर्ने ठाउँ भने थिए ।

उहाँको राजनीतिक चेत अलि धमिलो भएको भान हुन्छ । २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि धेरैको राजनीतिक कित्ताकाट भए पनि उहाँको कुनै प्रष्ट राजनीतिक कित्ता देखिएन । कतिपयले उहाँ नेपाली कांग्रेस समर्थित रहेको र पछि मूल सिद्धान्तबाट  विचलित हुनुभयो भन्ने टीका–टिप्पणी पनि नसुनिएको होइन । उहाँले समाजलाई दिनुभएको योगदानका अगाडि यस्ता कुरा महत्वहीन लाग्छन् ।

एकजना व्यक्तिको रूपमा उहाँभित्र स्वाभाविक रूपमा थुप्रै कमीकमजोरी थिए होलान् । तर पनि समाजको लागि नपाउँदो व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । उहाँ त्यस क्षेत्रको घनघोर कडा व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो । एकै रातको चोट्टे व्यथाले २०६९ साल साउन १७ गते परलोक हुनुभयो ।

एक समय यस्तो थियो, भीमबहादुर दुरा बोलेपछि अरू कसैले प्रतिवाद गर्ने अवस्था थिएन । गाउँघर अनावश्यक वादविवाद र किचलोबाट मुक्त थियो । त्यसबेला गाउँ एकढिक्क थियो । अहिले त्यस्तो छैन । लोकतान्त्रिक परिपाटीमा सबै स्वतन्त्र भएका छन् तर गाउँमा एकता छैन । कहिलेकाहीँ आफैंसँग प्रश्न गर्न मन लाग्छ, 'समाजको मियो ढलेकोले यस्तो अवस्था आएको त हैन ?'


Friday, April 21, 2017

पत्रकारितामा प्राज्ञिक डिग्री


–यमबहादुर दुरा

पत्रकारिता परेर गर्ने पेशा हो कि पढेर अपनाउने पेशा हो ? पत्रकारिता वृत्तमा बहस जारी छ । एकथरिको भनाइ छ, ‘सैद्धान्तिक ज्ञानविनाको पत्रकारिता अपूरो हुन्छ ।’ अर्काथरिको उदघोष छ, ‘पत्रकारिताको व्यवहारिक पक्षलाई बिर्सेर सैद्धान्तिक ज्ञानले मात्र दाल गल्नेवाला छैन ।’ वैचारिक बहसका क्रममा आएका यी परस्पर विरोधाभासपूर्ण भनाइ आ–अफ्नो ठाउँमा सही छन् । तर यो बहस शालीन संवादमा मात्र सीमित छैन ।

यदाकदा यस्ता वैचारिक कटुता सतहबाट उर्लिएर घोचपेच र आरोप प्रत्यारोपसम्म चुलिन पुग्छ । पत्रकारितामा प्राज्ञिक डिग्री आवश्यक छ घटकको आरोप छ, ‘पत्रकारिताजस्तो सम्वेदनशील र बहुआयमिक पेशा उचित प्राज्ञिक डिग्री बिना नै हाँकिरहेका छन् ।’ पत्रकारितामा प्राज्ञिक डिग्री दरकार नपर्ने मान्यताका पक्षपातीहरूको रोषपूर्ण अभिमत छ, ‘विश्वविद्यालयको पढाइ पूरा गरेर पत्रकारितामा आएकाहरूले ठूला कुरा नगरे हुन्छ, उनीहरू एक अनुच्छेद पनि राम्रोसँग समाचार लेख्न जान्दैनन् ।’

कतैकतै वास्तविकताजस्ता लाग्ने कतकतै पूर्वाग्रहजस्ता लाग्ने यस्ता अभिव्यक्तिहरूको केन्द्रविन्दुमा उभिएर कुरोको चुरो खोज्दा पत्रकारिताको निकटपूर्व इतिहासदेखि वर्तमानसम्मको विकासक्रमलाई नियाल्नुपर्ने हुन्छ । यस क्रममा हाम्रो सामाजिक तथा राजनीतिक परिवेश, पत्रकारिताको विकासक्रम, पत्रकारिता जनशक्ति खपतको ट्रेन्ड, प्राज्ञिक वहसको दिशा र गतिसम्म पुग्न सकिन्छ ।

पत्रकारिताको विश्वव्यापी ट्रेन्डलाई हेर्ने हो भने पत्रकारिता पढेर भन्दा पनि परेर नै अपनाइने पेशा हो भन्न कर लाग्छ । यद्यपि सर्वस्वीकार्य कुरा होइन । राजनीतिक कार्यकर्ता, वकिल, साहित्यकारजस्ता पत्रकारिताइतरका जनशक्तिले पत्रकारितालाई हाँकेका असंख्य विश्वव्यापी दृष्तान्त छन् । नेपालमा पनि कवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ, पूर्वप्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईजस्ता गैरपत्रकारिता क्षेत्रका व्यक्तित्वहरूले पत्रकारिता गरेका उदाहरण छन् ।

नेपालको सन्दर्भमा शुरुवाती चरणमा उच्च राजीतिक चेत भएका व्यवस्थाविरोधी व्यक्तिहरूले पत्रकारिता गरेको थिए । राणाकाल र पञ्चायतकालमा यही स्थिति थियो ।  उनीहरू पत्रकार कम तथा राजनीतिक अभियन्ता बढी थिए । उनीहरूले व्यावसायिक पत्रकारिता कम र मिसन पत्रकारिता बढी गरिरहेका थिए । त्यस समयमा राजनीति र पत्रकारिताको सीमारेखा छुट्टिन एक हिसाबले असम्भव नै थियो । यस्तो अवस्था तत्कालीन राजनीतिक तथा सामाजिक परिवेशको उपज थियो ।

अहिलेको समय र परिवेश फरक छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले २०३३ सालमा प्रमाणपत्र तह र २०३६ सालमा स्नातक तहमा पत्रकारिता र आमसञ्चारको अध्यापन शुरु गरेपछि नेपालको पत्रकारिता जगतमा जनशक्तिका दृष्टिले नयाँ तरङ्ग पैदा हुन थाल्यो । यसैगरी, २०४१ सालमा नेपाल प्रेस इन्स्टिच्युटले पत्रकारिताको तालिम शुरु गरेपछि नेपालको पत्रकारिता जगतमा नयाँ आयाम देखापर्न थाल्यो ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय र पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयले २०५८ सालमा पत्रकारिता र आमसञ्चारमा एमएको पढाइ शुरु गरे । सोही समयको सेरोफेरोमा अस्तित्वमा आएको मार्टिन चौतारीले मिडिया अध्ययन र अनुसन्धानका विविध पाटाबारे चर्कै स्वर उराल्यो । यससँगै पत्रकारितामा सम्बन्धित विषयको डिग्रीधारी जनशक्तिको बहसले पनि गति समात्यो । पत्रकारितामा आवश्यकतासम्बन्धी बहसमा पत्रकारिता वृत्त एक हदसम्म विभाजित मनस्थितिमा देखापर्यो ।

पत्रकारितामा सम्बन्धित विषयको डिग्रीधारी जनशक्तिको खाँचो हुन्छ वा हुन्न भन्नेबारे पश्चिमी गोलार्द्धमा पनि बहस जारी छ । बेलायतका विख्यात मिडिया टिप्पणीकार प्राध्यापक रोेय ग्रिन्स्लाडेले ‘द गार्जियन’ (नोभेम्बर १३, २०१२) मा पत्रकारितमा खपत हुने जनशक्तिबारे रोचक लेख लेखेका छन् । उनले बेलायतमा सम्पन्न एउटा मत सर्वेक्षणको नतिजालाई उध्रृत गर्दै लेखेका छन्, ‘७७ प्रतिशत उत्तरदाताले पत्रकारिता गर्न सम्बन्धित विषय डिग्री आवश्यकता पर्दैन भन्ने राय प्रकट गरे ।’

अर्कोतिर, पत्रकारिता पढेकाहरूले पत्रकारिता गर्छन् नै भन्ने कुनै ग्यारेन्टी छैन । विश्वविद्यालयमा पत्रकारिता अध्ययन गर्नेहरूमध्ये औंलामा गन्न सकिनेले मात्र पत्रकारिता अपनाउने गरेका छेलोखेलो दृष्टान्त छ । बरू, रमाइलो कुरा के छ भने विश्वविद्यालयमा कानुन, साइन्स, वाणिज्य शास्त्रजस्ता अन्य विषय पढेका विद्यार्थीहरू पत्रकारितामा ओइरिएका छन् । पश्चिमी गोलार्द्धको अमेरिका र पूर्वी गोलार्द्धको नेपालमा यही ट्रेन्ड नभेटिने होइन ।

अन्य क्षेत्रबाट पत्रकारितामा जनशक्ति भित्रिनुलाई कतिपय विश्लेषकहरू राम्रो मान्छन् । उनीहरूको दृष्टिमा मेडिकल साइन्स, कानुन, साइन्स, राजनीतिशास्त्र, वाणिज्य शास्त्रजस्ता गैरपत्रकारिता क्षेत्रबाट जनशक्ति भित्रिँदा पत्रकारिता क्षेत्र धनी बन्न पुग्छ । उनीहरूले तत्तत् विषयमा पत्रकारिताको सीप र कला प्रयोग गरेर राम्रो खोजखनिज गर्न सक्छन्, जुन विशुद्ध पत्रकारको रिपोर्टिङभन्दा कयौं गुना बढी गहन र प्रभावकारी हुनसक्छ । पत्रकारितामा सीप र कलामात्र आवश्यक नभई सम्बन्धित विषयको गहिरो ज्ञान आवश्यक पर्ने विधा हो ।

पत्रकारिता नितान्त गतिशील पेशा भएकोले यसमा कार्यरत जनशक्ति पनि स्वाभाविक रूपमा गतिशील छन्, चलयमान छन् । पत्रकारितालाई आफ्ना प्यारो पेशा ठान्नेहरू केही समयमै रहर पूरा गरेर बाहिरिन्छन् भने कतिपय पत्रकारिता आफ्नो प्राज्ञिक अध्ययनको विषय नभए पनि उच्च इच्छाशक्तिका यस पेशामा समाहित हुन्छन् । त्यसैले पत्रकारितामा आगमन र वहिर्गमन दुवै दर उच्च देखिन्छ ।

पेशागत शुद्धीकरण र परिपक्कता हरेक पेशामा आवश्यक छ । यस दृष्टिले पत्रकारितामा पनि प्राज्ञिक श्रीवृद्धिको आवश्यकतालाई नकार्न सकिँदैन । शुरुवाती चरणदेखि नै पत्रकारिता खुल्ला विषय रहेकाले प्राज्ञिक डिग्रीलाई मात्र एकमात्र मानक मान्नचाहिँ गाह्रो छ । जगजाहेर नै छ, प्राज्ञिक डिग्रीको अतिरिक्त पेशागत निष्ठा, जिज्ञासाको उच्च ग्राफ, सम्बन्धित विषयमा गहिरो ज्ञान र कर्तव्यपरायणता हरेक पेशाका लागि अपरिहार्य छ । पत्रकारिता यसको अपवाद बन्न सक्दैन ।

धेरै पेशाकर्मीहरूले समयक्रममा वास्तविकता बुझ्दै गएका छन् । आफ्नो ‘करिअर’ लाई राम्रो बनाउन चाहनेहरूले यो तथ्यलाई आत्मसात गरिसकेका छन् । हरक्षण प्रतिस्पर्धात्मक बन्दै गएको बजारमा आफूलाई ‘सेलेबल’ बनाउन हरेक पेशाकर्मीले समयको आवश्यकता बुझ्दै गएका छन् र आफूलाई सोही अनुरूप ढाल्दै पनि गएका छन् । यससँगै पत्रकारितामा प्राज्ञिक डिग्री आवश्यक हो कि होइन भन्ने बहस पनि क्रमिक रूपमा मत्थर बन्दै गएको प्रतीत हुन्छ ।

[साभार: अन्नपूर्ण टुडे (वैशाख ८, २०७४)]


Friday, March 10, 2017

पक्षधर पत्रकारिता


–यमबहादुर दुरा

अमेरिकी निबन्धकार अर्थर मिलर (सन् १९१५–२००५) ले एकपटक भनेका थिए, ‘मलाई लाग्छ, एउटा असल अखबार भनेको राष्ट्रले आफैंसँग संवाद गरेजस्तै हो ।’ भनाइको तात्पर्य हो, पत्रकारिता कुनै राजनीतिक वाद, सिद्धान्त र जातीयताको घेरामा सीमित नरही ‘बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय’ मा केन्द्रित हुनुपर्छ ।

पत्रकारका लागि जारी भएका तमाम राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय आचार संहिताको निचोड छ, पत्रकार दवाव, प्रभाव र पक्षधरताबाट मुक्त हुनुपर्छ । तर यसप्रकारको नैतिक कानुन पालना गर्न विविध कारणले सजिलो छैन । पत्रकारहरू पेशागत आचार संहिताको मर्मविपरीत कुनै दल, क्षेत्रीयता र जातीयताको परिधिभित्र रमिरहेको भेटिन्छन् । उनीहरूको पक्षधरता उध्रिएको छानोजस्तै छ, जहाँबाट वास्तविकताको तारामण्डल सजिलै चियाउन सकिन्छ ।

‘पक्षधर पत्रकारिता’ (पार्टिजन जर्नलिजम्) नेपालजस्तो विकासोन्मुख मुलुकको मात्र मात्र समस्या होइन, अमेरिका, बेलायत,अस्ट्रेलियाजस्ता सम्पन्न मुलुकहरूका लागि पनि टाउको दुखाइको विषय हो । प्राध्यापक निल थुम्र्यान र उनका टोलीले सन् २०१६ मा ‘जर्नलिस्टस् इन द यूके’ शीर्षकमा अध्ययन प्रतिवेदन सार्वजनिक गरे । उक्त अध्ययन प्रतिवेदनले बेलायतमा रहेको पत्रकारहरूको राजनीतिक पक्षधरतालाई औंल्याएको छ ।

अमेरिका तथा अस्ट्रेलियामा पनि उन्नाइसौं शताब्दीको ‘पक्षधर पत्रकारिता’ लाई बिर्साउने गरी नयाँ संस्करणमा पक्षधर पत्रकारिता जुर्मुराएको चर्चा चल्दै आएको छ । हाम्रो छिमेकी मुलुक भारतमा ‘पेड पत्रकारिता’ ले संस्कृतिकै रूप धारण गरिरहेको चर्चा सेलाएको छैन । अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा विद्यमान ‘पक्षधर पत्रकारिता’ को प्रवृत्ति कुनै न कुनै रूपमा नेपाल पनि कायम छ ।

पत्रकार भुवन केसीले सन् २०१४ मा नेपालमा पत्रकारहरूको राजनीतिक झुकाव र त्यसले समाचारमा पारेको प्रभावबारे अध्ययन गरेका थिए । ‘एटिनियो डि मनिला विश्वविद्यालय’ मा पेश गरिएको उक्त शोधपत्रमा नेपालका ८५ प्रतिशत पत्रकारहरूले निश्चित राजनीतिक विचारधारासँग आफ्नो वैचारिक निकटताबारे खुलेरै बोलेको उल्लेख गरिएको छ ।

पत्रकारहरूले ‘बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय’ को मूलमन्त्रलाई एकतिर पञ्छाएर निश्चित घटक, दल वा समूहको पक्षमा उभिने परिपाटीलाई पक्षधर पत्रकारिता (पार्टिजन जर्नलिजम्) को संज्ञा दिइन्छ । यसलाई ‘रेजिमेन्टल जर्नलिजम्’ पनि भन्ने गरिन्छ । अघि नै भनियो, आचार संहितामा जेसुकै भए पनि पत्रकारहरू प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा कुनै राजनीतिक दल, क्षेत्रीयता एवम् जातीयताको पक्षमा उभिएकै छन् । विभिन्न सूचकहरूले यही यथार्थलाई इङ्गित गरेका छन् ।

यस्तो हुनुमा पत्रकार वृत्तलाई मात्र दोषी देख्नु अन्याय ठहरिन्छ । यसको दोष मूल रूपमा देशको ‘राजनीतिक अर्थतन्त्र’ (पोलिटिकल इकोनमी) लाई जान्छ । समाजको विकासक्रम, सामाजिक मनोविज्ञान, पत्रकारहरूको जीवनस्तरले पनि यसमा धेरथोर भूमिका खेलेकै हुन्छन् । ‘राजनीतिक अर्थतन्त्र’ सँग बलियो गरी जोडिएका राजनीतिक शक्ति र व्यापारी–उद्योगीजस्ता पूँजीपति वर्गको स्वार्थले पत्रकारिता जगतलाई नराम्ररी गाँजेको छ ।

देशको बागडोर सम्हालेका राजनीतिक शक्ति र सम्पत्तिको ढुकुटी लिएर बसेका पूँजीपति वर्गबीच स्वार्थद्वारा निर्देशित सम्बन्ध अविच्छिन्न रूपमा चलिरहेको छ । यसको जरा देशको शासन–संयन्त्रसम्म जोडिएको छ । यस किसिमको अपवित्र गठबन्धनले राज्यको चौथो अङ्ग मानिएको पत्रकारितााई पनि स्वार्थवश आफ्नो मुठीमा राख्न चाहन्छ ।

पत्रकारहरूको पेशागत संगठनको चुनावमा राजनीतिक दल र व्यापारी–उद्योगीहरू पर्दाभित्र र पर्दाबाहिरबाट सक्रिय भूमिकामा रहनुको अर्थ यही हो । नेपाल पत्रकार महासंघ, सामुदायिक रेडियो प्रसारक संघ तथा राजनीतिक दल निकटका पत्रकार युनियनहरूको चुनावमा यस्ता थुप्रै परिदृश्यहरू देखापरेको कसैको नजरमा छिपेको छैन ।

‘राजनीतिक अर्थतन्त्र’ का ज्ञाताहरूले भन्दै आएका छन् – राजनीतिक दल र व्यापारी–उद्योगीहरूबीचको स्वार्थप्रेरित सम्बन्धले नीतिगत भ्रष्टाचार हुन्छ, जुन कुरा सर्वसाधारण नागरिकले सुइँकोसम्म पाउँदैनन् । यस्तो अनैतिक व्यवहारलाई ढाकछोप गर्न पत्रकारिता जगतको सहयोग अपरिहार्य छ । यसबाट देशमा नजानिँदो किसिमले आर्थिक, राजनीतिक र सामाजिक बिश्रृङ्खलता पैदा हुन्छ ।

यस्तो अवस्थामा पत्रकारिताले पनि बाटो बिराउन सक्छ । नतिजा यस्तो हुनजान्छ, आवाजविहीनहरूको आवाज मानिएको पत्रकारिताले सीमान्तकृत, अपहेलित एवम् अल्पसंख्यकको पक्षमा नबोली अरू कसैको पक्षमा वकालत गर्न थाल्छ ।

मूलधारको पत्रकारिताले आफ्नो पक्षमा आवाज नउठाएपछि सीमान्तकृत, अपहेलित एवम् अल्पसंख्यकका वैकल्पिक बाटो खोज्न बाध्य हुन्छन् । यसपछि जातीयता एवम् क्षेत्रीयतामा आधारमा संगठित भई आवाज उठाउने परिपाटीको विकास हुन्छ । नेपालमा मात्र होइन, अमेरिकाजस्तो समृद्ध मुलुकमा पनि यस्तो परिपाटी देखिन्छ । ‘न्यासनल–असोसिएसन अफ ब्ल्याक जर्नलिस्टस्’, ‘एशियन अमेरिकन जर्नलिस्टस् असोसिएसन’, अफ्रिकन–अमेरिकन जर्नलिस्टस्’, ‘न्यासनल असोसिएसन हिस्प्यानिक जर्नलिस्टस्’, ‘नेपाल अमेरिका जर्नलिस्टस् असोसिएसन’ यसका दृष्टान्त हुन् ।

यद्यपि यस्ता संस्था सम्बन्धित वर्ग वा समुदाय अपहेलित भएकाले सामूहिक रूपमा संगठित आवाज उठाउनका लागि मात्र गठन भएका हुन् भन्ठान्नु गलत हुन्छ । देश, काल र परिस्थितिअनुसार राष्ट्रिय, जातीयता एवम् क्षेत्रीयताका आधारमा संगठित भई आपसी भाइचारा अभिवृद्धि गर्ने अभिप्रायले पनि यस्ता संस्था गठन हुने यथार्थलाई नकार्न सकिन्न ।

पत्रकारितालाई सञ्चालन गर्ने शक्तिशाली इञ्जिन नै पत्रकार हुो । ऊ एउटा सचेत, विचारवान् र गतिशील सामाजिक प्राणी हो । पेशागत निष्पक्षताको नाममा उसलाई कुनै विचारधाराविहीन निरपेक्ष प्राणीको रूपमा बुझ्नु पनि सर्वथा गलत हुन्छ । पेशागत घेराभन्दा बाहिर पनि उसको ठूलो संसार छ । यस पृष्ठभूमिमा बीसौं शताब्दीमा प्रचलित वस्तुनिष्ठ र निष्पक्ष पत्रकारिताको अवधारणाले उन्नाइसौं शताब्दीको ‘पक्षधर पत्रकारिता’ लाई पूरपुर विस्थापित गर्नसक्छ भन्न गाह्रो छ ।

विडम्बना नै भन्नुपर्छ, पत्रकारहरू ‘राजनीतिक अर्थतन्त्र’ को चङ्गुलबाट बाहिर आउन सकेका छैनन् । यो नै ‘पक्षधर पत्रकारिता’ को सबैभन्दा खतरनाक पक्ष हो । राजनीतिक शक्ति र पूँजीपति वर्गको ‘नेक्सस’ बाट जन्मेको ‘राजनीतिक अर्थतन्त्र’ को चक्रव्यूहमा उनीहरू नजानिँदो किसिमले अल्झिएका छन् । पूँजीवाद हावी भएको वर्तमान युगमा ‘राजनीतिक अर्थतन्त्र’ ले बनाएको चक्रव्यूह तोडिने कुनै सम्भावना छैन । बरू, भविष्यमा पत्रकारहरू ‘राजनीतिक अर्थतन्त्र’ द्वारा सिर्जित परिस्थितिको मोहरा बनिरहने यथार्थलाई चुपचाप शिरोपर गर्नुपर्ने अवस्था छ ।

साभार : अन्नपूर्ण टुडे (फागुन २७, २०७३) ।