Monday, June 27, 2016

Blogging: A vehicle for self-exploration

-Yam Bahadur Dura

A Nepali proverb strikes my mind: ‘man ko baha katai nakaha.’ This can be loosely translated as ‘don’t express what you feel.’ I disagree with this proverb. The basic reason behind this is that it violates people’s right to opinion and expression, which is considered as foundation of all rights. For this reason, I stand against this proverb. Since we are in a democratic society, the essence of the aforesaid proverb seems to be dangerously misleading. Furthermore, every human being is a freedom lover.  Any freedom lover cannot compromise with opinion and expression, which are lifeblood of life.

 These days, blogging has become a powerful tool for opinion and expression. Unlike conventional media outlets like newspapers and broadcast media, it doesn’t impose any censorship on the content developers. Instead, it facilitates people to express their views freely without any kind of censorship. A blogger himself or herself is the sole authority of the content. It is no other than a respective blogger who can impose censorship on the content if he or she likes to. This has given immense freedom, which is why people love blogging.

Andrew Michael Sullivan (born August 1963) is a British author, editor, and blogger. He is being quoted on ‘IncomeDiary’ website (visited on July 1, 2016) about the importance of blog. His quotation goes like this, ‘A blog allows you to write and publish anything, from anywhere, and have it be immediately available to billions of people all around the world’. His quotation is simple but powerful, and gives the crux of blogging.

The word ‘blog’ is made of two words ‘web’ and ’log’. The contracted form of these words is ‘blog’, which simply is an online log or diary. The act of keeping online diary is ‘blogging’. Those who do ‘blogging’ are known as ‘bloggers’.

A blog is not just an online diary. It’s a big universe of knowledge, ideas, thoughts and feelings. A wide variety of thematic blogs are available on the web, which includes everything under the sun. However, cuisine, travel, beauty, lifestyle, gossip, fashion, music, health, etc. are the most popular themes for blogging in the present day world.

Besides these themes, there are lots of themes like blogging itself, literature, history, culture, and so on. The list blog themes goes on and on. There are lots of blogs that teach foreign languages including English. ‘Rosetta Stone’ is a UK based language blog that teaches Spanish, French, German, English and Italian. The slogan of this site is also very attention-grabbing. It reads, ‘We’re building a world in which everyone can speak, read, and write with confidence.’

The history of blogging is relatively short.  Historical records say that Justin Hall (born December 1974), an American journalist, is the first blogger. He created a blog ‘’ in 1994. He was a Swarthmore College student at that time. According to  Cameron Chapman, an American filmmaker and blogger, blogs were reaching the mainstream by the mid-2000s. Her observation is that by 2000s there experienced an exponential growth in blogging. Now blogs are rampant in the blogosphere.

The history of blogging in Nepal is even shorter. Nepali bloggers seem to be entered blogosphere around the time of 1999. Many analysts say that blogging in Nepal gathered momentum after king Gyanendra’s political step on February 1, 2005. In his online article, Tilak Pathak, a journalist and researcher, has shared his experience on how Nepali bloggers became united and started raising voices against the autocratic rule.  Ujjwal Acharya (, DeepakAdhikari (, Umesh Shrestha ( and Dinesh Wagle are pioneer bloggers in Nepal. Now, we can see hundreds of young and energetic bloggers at the scene.

With the passage of time, new dimensions have been added on blogosphere. Nowadays video blogging is on the rise. Those who do video blogging (vlogging) are known vloggers. They are also called You Tubers as well. It can cater multimedia (audio, video and text) content to its audiences.

Likewise, microblogging is also gaining in popularity. Microblogging sites like Twitter, Tumblr, etc. have given ample opportunities to millions of users to express their views in an instant and smart way. Blogging through mobile device is another development in this sphere. Blogging through mobile device is called ‘moblogging’, which has been helping speed up blogging. On the other hand, social media and social networking sites have magnified blogging.

A blog is digital publication that doesn’t need any pen, paper and printing press to publish any document. This is an important platform to demonstration one’s talents to the outside world.  Like traditional (hard copy) publication, a well-choreographed digital publication (blog) leaves far-reaching impacts on its audiences.

Thousands of people across the world have been able to explore their literary, journalistic and other talents through blogging, which has made them stars. Their respective fans and followers remain desperately waited to read their new blog postings. Successful bloggers have been earning both name and fame.

Gina Trapani (born September 1975), an American technology blogger, is one among the highest earning bloggers. ‘The Richest’ website has portrayed her among top-ten bloggers (visited on June 2, 2016). She earns $110,000 per month. She is founder of the popular blog ‘Lifehacker’. Gina Trapani is just an example. There are many more other bright people in the world who have come into spotlight due to blogging.

Mitch Joel (born May 1971), a Canadian music journalist, has written about importance of blogging on his blog ‘Six Pixels of Separation’. He says that search engines love blog. This means a blog content is searchable on the web. He concludes, ‘Whatever you blog about becomes part of our global and collective history.’

People’s presence on the virtual world of the web matters much these days. Online presence is extremely important especially for those who are in career building age.  Well-written articles and other creations on the web can add an extra value in a person’s life. This matters much when a candidate is being searched on the web by those who are willing to offer them job and other opportunities.

There is no room for anarchy on the blogosphere. Even though a blogger is free to write whatever he or she likes, not everything cannot be shared on the blog. Nobody can go like an unbridled horse. It’s a blogger responsibility to abide by universal norms of human values. No blogger should forget ethical values while blogging. A blogger should not post such a content that hampers the society and puts a blogger’s reputation at stake.

In his book entitled ‘The Net for Journalists’, Martin Hunckerby, a renowned British journalist, has suggested staying far away from the statements that plunge a blogger into embarrassment in future. He writes,  ‘If you go ahead under your name, bear in mind that will likely stay out there, somewhere – so you need more restrain than the average blogger. Avoid saying anything which could damage your future reputation’ (P. 77).

In some cases, blogging comes with a cost. Bloggers are not safe from intruders. They have been paying costs for blogging. They are being manhandled, threatened, arrested, jailed, tortured and even killed in different parts of the world. Bangladesh has become one of the bad examples in this regard. According to ‘Library of Congress’ website, four bloggers have been killed in Bangladesh since February 2015 (visited on June 1, 2016).

Both state and non-state forces have exercised their iron hands exercised on bloggers. Asia seems a black spot for bloggers. A report produced by ‘Committee to Protect Journalists’ (CPJ), a New York based press freedom related organization, says that Burma, Egypt, Iran, Saudi Arabia, North Korea, Tunisia, and Vietnam have been keeping a close eye on bloggers and imposed restrictions.

Despite these life-threatening hurdles, bloggers have  been continuing their journey. By the way, continuity is one of the important driving force in blogging. A good blogger must be a good time manager led by a strong sense of self disciple and a higher level of commitment. His or her blogging should be supported by meticulous research and hairsplitting analysis. The whole bunch of aforesaid efforts helps a blogger reach a desired destination.

Those who have not started blogging can start now. It’s entirely up to us whether to explore or not immense of opportunities offered by the blogosphere. It is never late to start a good work. Let’s do a small thing in the blogosphere with a difference that can bring us a good fortune. Our small efforts can yield opportunities for us. Vernor Venge (born October 1944), a retired American professor’s statement, seems relevant in this regard. He once said, ‘Even the largest avalanche is triggered by small things.’

[Courtesy:  Sweta Shardul, a yearly souvenir of Madam Bhandari Memorial College, Vol. XIII-2016 (2073 VS), Pp. 82-85, Graphics : Google]

Friday, June 17, 2016

झझल्काहरूमा देउबहादुर दुरा

—यमबहादुर दुरा

देउबहादुर दुरा गण्डकी क्षेत्रको सांगीतिक माहोलमा इष्टदेवता सरह पुजिने व्यक्तित्व हुन् । ठाडो भाका र देउबहादुर दरा एक अर्काका पर्याय बनेका छन् । उनी सांगीतिक क्षेत्रका विलक्षण प्रतिभाका रूपमा चिनिँदै आएका छन् । एक अर्थमा उनी सांगीतिक दुनियाँका तिलस्मी पात्र हुन् ।

देउबहादुर दुरा यस धर्तीबाट अस्ताएको लगभग ८० वर्ष बितिसक्दा पनि उनीबारे अनेक थरिका किस्सा–कहानीहरू दन्त्य कथाझैं सुनिँदै आएको छ । उनको निजी जीवन र सांगीतिक यात्राबारे थरिथरिका कुरा गाउँ समाजमा अझै पनि सुनिन छाडेको छैन ।
 दुर्लभ सम्झना : देउबहादुर दुरा र पञ्चसुब्बा गुरुङसहितको गायकी समूहको तस्बिर भनिएको यो ऐतिहासिक तस्बिर पञ्चसुब्बा गुरुङका नाति सोमप्रसाद गुरुङबाट प्राप्त भएको हो ।

उनी सात दिन सात रातसम्म अविश्रान्त गीत गाउन सक्थे । उनी मायामोहले भरिएका यति सुमधुर गीत गाउँथे, तत्कालीन समयका तरुनीहरू उनी देखेर भुतुक्कै हुन्थे । उनको शब्दजाल माकुराको जालभन्दा सुन्दर हुन्थ्यो । उनी आफूसँग जोरी खोज्ने जोकोहीलाई गीतमा यति मर्मभेदी किसिमले शब्द प्रवाह गर्थे, प्रतिद्वन्दी निःशब्द बन्थे ।

देउबहादुर दुराबारे यस्ता किस्सा–कहानी आज पनि सुनिन्छ । उनको बल, बुद्धि र प्रतापबारे पनि रमाइला–रमाइलका किस्सा त्यति नै मात्रामा सुनिन्छन् ।

नाँचगानमा पनि उनी यसै पनि तगडा थिए नै, पाखुराको तागत देखाउन पनि उनी कम थिएनन् । उनले करापुटार फागुपूर्णिमाको जात्रामा गीतको खालबाट उठेर छेलो हान्थे । उनले यति गजबसँग छेलो हान्थे,  गीतको खालमा बसेकाहरूका टाउकैमाथिबाट ढुङ्गा जान्थ्यो । नेपाल (काठमाडौं) मा आयोजित २४ वटा पल्टनका छेलो प्रतियोगितामा उनी प्रथम भएका थिए । यसैगरी करापुटार, तुर्लुङकोट कालिका, ठूलोढुङ्गा (तनहूँ) आदि स्थानमा लाग्ने जात्रामा हुने छेलो प्रतियोगितमा उनी कहिल्यै पनि दोस्रा भएनन् ।

उनी उनी कतिसम्म बलिया थिए भने राँगो बन्न तरखर पाडोलाई उचालेर चौतारीमा राख्थे । उनले चन्द्र शमसेरको दरबार गएर गीत गाएर आफ्नो प्रतिभाको परिचय थिए ।

यी हुन्, देउबहादुर दुराबारे सुनिएका किस्सा–कहानीका केही दृष्टान्त । यी सबै अनुश्रुतिका कुरा हुन् । उनीबारे थोरै कुरामात्र लिपिबद्ध भएका छन् । निकै चर्चित व्यक्ति भएर पनि उनको इतिहास अभिलेखन नहुनु एकप्रकारले दुर्भाग्यपूर्ण अवस्था हो ।

दन्त्यकथाका पात्रजस्ता लाग्ने देउबहादुर दुराबारे धेरै कम लेखिएका छन् ।  कालीभक्त पन्त (हाम्रो सांस्कृतिक इतिहास, २०२८), धर्मराज थापा (‘गण्डकीका सुसेली’, २०३० र ‘लोक–संस्कृतिको घेरामा लमजुङ्ग’), २०४१), ऋषिकान्त अधिकारी (दुरा जातिको परिचय, २०४१) र जगमान गुरुङ (‘नेपालको राष्ट्रिय समीकरणको परिप्रेक्ष्यमा गण्डकीप्रसवणक्षेत्रका तीर्थस्थलहरूको विश्लेषणात्मक अध्ययन’, २०६०) ले देउबहादुर दुराबारे प्रकाश पारेका छन् । देउबहादुर दुरासम्बन्धी लेखनीमध्ये धर्मराज थापाको लेखाइ तुलनात्मक रूपमा विस्तृत देखिन्छ । पछिल्लो समयमा लोकगीतका पारखी कृष्ण गुरुङ (‘जन्मभूमिको ममता’) ले ठाडो भाकाको विकासक्रम र देउबहादुर दुराबारे गहन लेख लेखेका छन् ।

यीबाहेक अरू व्यक्तिले पनि देउबहादुुर दुराबारे नलेखेका होइनन् तर अधिकांश लेखाइ पूर्वोल्लिखित कृतिबाट नै साभार गरिएको देखिन्छ । तिनमा अपेक्षित नयाँ तथ्य भेटिँदैनन् ।

‘ठाडो भाका’ लमजुङ, गोर्खा, तनहूँ, कास्की तथा स्याङ्जा जिल्लामा प्रचलित छ । ठाउँ अनुसारमा यसमा केही स्थानीय भेदहरू भेटिन्छन् । कसै कसैले ‘ठाडो भाका’ लाई सालैजू भाकाको एउटा हाँगाको रूपमा लिने गरेको पाइन्छ ।

देउबहादुर दुराले छाडेर गएका साङ्गीतिक कोसेली ‘ठाडो भाका’ अरू विभिन्न नामले पनि चिनिन्छ । यसलाई लमजुङे भाका, कर्पुटारे भाका, दुरा भाकाजस्ता नामले पुकार्ने गरिन्छ ।

‘ठाडो भाका’ को उद्गमस्थल लमजुङ भएकोले ‘लमजुङे भाका’, यसको मुख्य कर्मभूमि कर्पुटार (करापुटार) मुख्य थलो भएकोले ‘कर्पुटारे भाका’ र देउबहादुर दुराले सिर्जना गरेकाले ‘दुरा भाका’ भनियो भन्नेबारे भन्ने अर्थ निकाल्न कठिन छैन ।

कास्की जिल्लाको पूर्वी सीमाना र लमजुङ जिल्लाको पश्चिमी सीमानामा मादी र मिदिमको दोभानमा रहेको करापूटार देउबहादुर दुराको मुख्य सांगीतिक कर्मभूमि मानिन्छ । करापुटारमा लाग्ने फागूपूर्णिमा र शिवरात्री जात्रामा उनको गीतको खाल रामैसित जम्थ्यो ।

देउबहादुर दुरा ठाडो भाकाका मुख्य नायक थिए भन्ने तथ्य उनको नाम जोडेर गाइने गीतले पनि प्रष्ट पार्छ । ‘देउबहादुर दुरा पञ्चसुब्बा गुरुङ करापुमा घमसान’, ‘कहाँ गयौ देउबहादुर दुरा, शून्य भयो करापुटार बजार,’ ‘माइत जाँदा कुरौनी पाहुर, गयो क्यारे देउबहादुर लाहुर’, ‘देउबहादुर दुरा करापुटार झर्यो बूकी फूल लाउँदै लाउँदै...’, ‘देउबहादुर दुराले पञ्चबलि दियो, पैसा राख्यो दुनादुनी’ । यी गीतले देउबहादुर दुराको साङ्गीतिक नायकत्वलाई मात्र संकेत गर्दैनन्, तत्कालीन सामाजिक परिदृश्यलाई झल्काउँछन् ।

देउबहादुर दुरालाई देख्ने–भोग्ने अधिकांश व्यक्ति परलोक भइसकेका र उनीबारे लिखित सामग्री नितान्त कम भएकाले खोज–अनुसन्धान चुनौतीपूर्ण देखिन्छ । देउबहादुर दुरा दुनियाँले बेहद सराहना गरेको व्यक्ति हुन् । उनको गौरवपूर्ण इतिहास छ तर उनको इतिहास मूल रूपमा श्रुतिपरम्परामा आधारित छ, जुन समयक्रमसँगै बिलाउँदै गएको छ । उनीबारेका तथ्यहरू पनि बाङ्गिँदै गएको देखिन्छ ।

उनको जन्म र मृत्यु भएको वास्तविक मिति आजसम्म खुलेको देखिँदैन । उनको जन्म र मृत्यबारे मतभिन्नता छन् । उनको जन्म मिति भिन्न भिन्न व्यक्तिले भिन्न भिन्न उल्लेख गरेको पाइन्छ । जस्तै : वि.सं. १९५०, १९५१, १९५२, १९५३ र १९५४ । यस हिसाबले उनी १९५० देखि १९५४ सालको बीचमा जन्मेको देखिन्छ ।

उनको मृत्युुबारे यस्तै विरोधाभासपूर्ण विवरण भेटिएको छ । उनको मृत्यु कसैले वि.सं. १९९२, कसैले  १९९३ र कसैले १९९४ मा भएको उल्लेख गरेका छन् ।

दुराडाँडासहित लमजुङको विभिन्न भागको स्थलगत भ्रमणपछि जनकवि धर्मराज थापाले लेखेको पुस्तक ‘लोक–संस्कृतिको घेरामा लमजुङ्ग’ मा देउबहादुर दुराबारे थुप्रै प्रसंग छन् ।

पुस्तकमा ‘ठाडो भाका’ का अर्का हस्ती मनिराम दुरा (लमजुङ, ठूलोस्वाँरा) को भनाइ उध्रृत गर्दै भनिएको छ, ‘२०३४ सालको यो वर्षसम्म देउबहादुर दुरा बाँचेको भए असी वर्ष पुग्थ्यो’ (पृ.४३१) ।

धर्मराज थापाको यो लेखाइलाई आधार मान्दा देउबहादुर दुराको जन्म वि.सं. १९५४ भएको देखिन्छ । उनी ४० वर्षमात्र बाँचेको भनाइ गाउँघरमा सुन्न पाइन्छ । यस हिसाबले उनको मृत्यु वि.सं. १९९४ मा भएको देखिन्छ ।


आजसम्म देउबहादुर दुराको तस्बिर कतै पनि भेटिएको छैन । त्यतिबेलासम्म फोटोग्राफी प्रचलनमा आइसकेको र उनी देश विदेश डुलेका व्यक्ति भएकाले उनले कहीँ–कतै उनले तस्बिर खिचाएको हुनुपर्ने हो तर आजसम्म उनको तस्बिर पेला पार्न सकिएको छैन । तर उनका कतिपय समकालीन प्रतिभाहरूको तस्बिर भेटिन्छन् । जस्तै : मित्रसेन (वि.सं.१९५२–२००२), पञ्चसुब्बा गुरुङ (वि.सं. १९४७–२०३३), मेलवादेवी (वि.सं.१९५९–२०१२) आदि ।

देउबहादुर दुरा तत्कालीन ब्रिटिस–इन्डियन सेना (१/५ जिआर) मा भर्ती भएको र हाव्टवाज (हालः पाकिस्तान) स्थित पल्टन उनको तस्बिर छ भनिन्छ । यो जानकारी (बर्धान, लमजुङ) का भीमबहादुर दुराबाट प्राप्त गरेको थिएँ । तनहूँको मिर्लुङमा उनको एकजना साथी (मीत ?) सँग उनको तस्बिर सुरक्षित रहेको र तस्बिर लिन आउनू भनेर तारन्तार खबर पठाएको तर कोही पनि तस्बिर लिन नगएकोले त्यो तस्बिर त्यत्तिकै हराएको चर्चा पनि सुनिन्छ । उनको तस्बिर बेलायतको एक संग्रहालयमा छ भन्ने पनि सुनिन्छ ।

‘भन्थे र सुन्थे’ आधारमा आएका यी भनाइमाथि उचित खोज–अनुसन्धान नगरी यसै भन्न सकिने अवस्था छैन ।

देवबहादुर दुराको गीत रेकर्ड नहुनुलाई अर्को विडम्बनाको रूपमा लिन सकिन्छ । नेपालको साङ्गीतिक इतिहासलाई नियाल्दा वि.सं. १९६५ मा नेपाली कलाकार (सेतुराम) को पहिलो गीत रेकर्ड भएको देखिन्छ  । देउबहादुर दुराले कतै गीत रेकर्ड गराए वा गराएन, कुनै जानकारी पाइँदैन । देश विदेश डुलेका उनले कतै गीत रेकर्ड गराएका थिए  कि ? तर आजसम्म यसबारे कुनै अभिलेख भेटिँदैन ।


लोकगायक कृष्ण गुरुङ र म २०७१ साल वैशाख ३ गते कास्कीको रबैडाँडा पुगेको थियौँ । हाम्रो उद्देश्य थियो, देउबहादुर दुराको इतिहास खोज्ने । त्यहाँ देउबहादुर दुराका हितैषी दौंतरी पञ्चसुब्बा गुरुङका बुहारी र नातिसँग भेट भयो । हामीले देउबहादुर दुराबारे त त्यति जानकारी पाउन सकेनौं तर उनका अनन्य मित्र पञ्चसुब्बा गुरुङका सम्बन्धमा बाहिर नआएका महत्वपूर्ण जानकारी पाउन सफल भयौँ ।

भ्रमणको फलस्वरूप पञ्चसुब्बा गुरुङको जन्म र मृत्यु भएको पत्ता लाग्यो । उनका नाति सोमप्रसाद गुरुङ (वि.सं.२०२०) का अनुसार पञ्चसुब्बा गुरुङको जन्म १९४७ साल माघ २६ गते तथा मृत्यु २०३३ साल माघ १४ गते भएको हो ।

हामीले पञ्चसुब्बा गुरुङको सामूहिक तस्बिर पनि फेला पार्यौं। तस्बिरमा कम्प्युटर टाइप गरेर कागजको लेबल टाँसिएको छ । त्यसमा पञ्चसुब्बा गुरुङ र देउबहादुर दुराको नाम उल्लिखित छ । साथै, सो तस्बिर २००४ साल फागुन ८ गते खिचिएको भनिएको छ । तर तस्बिर कसले खिचेको र कुन ठाउँमा खिचेको हो भन्ने खुलेको छैन ।

महिला र पुरुष गरी ९–१० जना रहेका उक्त तस्बिर एकदमै मधुरो छ, मान्छे चिन्नै कठिन हुने गरी । तस्बिरमा पञ्चसुब्बा गुरुङलाई मात्र चिन्न सकिन्छ । उनी होचा थिए भनिन्छ । उनका नाति सोमप्रसाद गुरुङले आफ्ना बाजे होचा थिए भन्ने सुनेको हामीलाई बताएका थिए ।

लोकसाहित्यविद सत्यमोहन जोशीले आफूले २००२ सालमा पञ्चसुब्बा गुरुङलाई करापुटारमा भेटेको र उनी पुड्को पुड्को कद भएका व्यक्ति थिए भन्ने संस्मरण सुनाएका छन् ।

यी भनाइका आधारमा तस्बिरमा भएका होचा व्यक्ति पञ्चसुब्बा गुरुङ हुन् भन्ने टुङ्गोमा पुग्न सकिन्छ ।

देउबहादुर दुरा अग्लो जिउडाल भएका व्यक्ति थिए भन्ने भनाइ सर्वत्र छ । तस्बिरमा भएका अग्ला व्यक्ति देउबहादुर दुरा हुन् भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । तर तस्बिरले दोधार पनि पैदा गरेको छ । २००४ सालमा खिचिएको भनिएको त्यो तस्बिरमा देउबहादुर दुरा हुनु असम्भव छ । उनी १९९४ तिर परलोक भइसकेका थिए । तस्बिरमा भएका अग्ला व्यक्ति देउबहादुर दुरा नै हुन् भने सो तस्बिर १९९४ साल अघि नै खिचिएको हुनुपर्छ । विडम्बना के छ भने तस्बिरको तथ्यगत पक्षबारे ठोकेर कुरा राख्न सक्ने व्यक्ति अहिले कोही पनि भेटिँदैन ।


जनस्तरमा असाध्यै लोकप्रिय प्रतिभा भए पनि उनको जन्म तथा मृत्युजस्ता आधारभूत पक्षहरूको उचित अभिलेखीकरण नहुँदा उनी मिथकजस्ता बनेका छन् । राष्ट्रकवि माधव घिमिरेले कतै लेखेका छन्—‘देउबहादुर दुराको जीवनी र नेपाली लोकगीतमा उनको योगदानलाई...लिएर भविष्यमा एउटा छुट्टै अध्ययन गर्न सकिन्छ’ (दुरा, २०५८) ।

सरस्वतीका वरदपुत्र देउबहादुर दुरा नाम चलेर पनि एकप्रकारले गुमनाम छन् । देउबहादुर दुराका सम्बन्धमा धेरै तथ्यहरू बाहिर आउन बाँकी नै छ । उनको जीवनशैली र साङगीतिक यात्राबारे विशद खोज–अनुसन्धान हुन बाँकी छ ।

सन्दर्भ सामग्री

अधिकारी, ऋषिकान्त । (२०४१०)।   दुरा जातिको परिचय
थापा, धर्मराज । (२०४१) । लोक–संस्कृतिको घेरामा लमजुङ्ग । काठमाडौं :    साझा प्रकाशन ।
दुरा, यमबहादुर । (मंसिर २८, २०५८ साल) । कहाँ गयौ देउबहादुर दुरा । नेपाल समाचारपत्र


सत्यमोहन जोशी । भदौ २३, २०७२ ।
सोमप्रसाद गुरुङ । वैशाख ३, २०७१ ।

[साभार : 'मर्स्याङ्दी वाङ्मय प्रतिष्ठान' को प्रकाशन मर्स्याङ्दी स्मारिका-२०७३ (पृ १९६ - १९८)। सामान्य परिमार्जनसहित]

Saturday, January 16, 2016

ढुङ्गामा खोपिएका अक्षर

–यमबहादुर दुरा

नेपाली लोकसंगीतको क्षेत्रमा २०३० को दशकमा एउटा उर्जावान् एवम् प्रतिभाशाली गायकी समूह निकै चम्कियो । त्यो अनौपचारिक समूहले जनजिब्रोमा झुण्डिएका मौलिक लोकगीतहरू जनसमक्ष पस्किएर एउटा लोभलाग्दो दृटान्त प्रस्तुत गर्‍यो  । त्यसमा पनि गहिरो भावपरिष्कार, विवेकपूर्ण शब्दचयन, सुललित स्वराङ्कन र वाद्यसामग्रीको परिष्कृत प्रयोगले ती गीत यति श्रुतिमधुर भए, जनजनको गलामा भाकाहरू गुञ्जिरहे, नेपाली मनहरू तरङ्गित भइरहे ।

यससँगै नेपाली लोकगीत संकलन र गायन एउटा नयाँ दिशातिर मोडियो । जनमनमा गहिरो छाप छोड्दै नेपाली लोकसंगीतलाई नयाँ दिशातिर हाँक्ने शिल्पीहरू हुन् – चेतन कार्की (वि.सं. १९९५), गोपाल योञ्जन (वि.सं.२०००–२०५४), कल्याण शेरचन (वि.सं. २००३–२०६७), लोकबहादुर गुरुङ (वि.सं. २००४–२०७१), क्षेत्र गुरुङ (वि.सं. २००७), पूर्ण नेपाली (वि.सं.२०११), ओबी सोल्टी (वि.सं. २०१३) आदि  ।

यिनै शिल्पीहरूको बीचैबीचबाट आफ्नो चिनारी दिन सफल पारखी हुन् कल्याण शेरचन । गायन, नृत्य र वाद्यवादन संगीतको तीनवटै आयाममा निपूर्ण प्रतिभा । ‘तेरो र मेरो’ को साँगुरो घेराबाट बाहिरिएर लोकसंगीतलाई नयाँ उचाइ दिन लागिपरेका शिल्पी । एउटा अवैयक्तिक व्यक्तित्व । गीतमा नेपाली लोकजिन्दगानीको ढुकढुकी सुन्न चाहने पारखी । गुणी र तृप्तिदायक व्यक्ति भएकाले उनी धेरैका स्मृतिमा ढुङ्गामा खोपिएका अक्षरजस्तै चिरस्थायी छन् ।

उनका दौतरी र अनुजहरूका दृष्टिमा उनी स्वार्थरहित ढङ्गले लोकगीतको श्रीवृद्धिमा लागेका व्यक्ति हुन् । उनी ‘म’ होइन, ‘हामी’ भन्न रुचाउँथे । उनी गाउँ गाउँबाट लोकभाका संकलन गरेर आफ्ना गायकी समूहमा पेश गर्थे । त्यसलाई लोकजिन्दगानीको पाइन चढाएर चिरिच्याँट पार्थे । उनलाई आफू गीतको संकलन हुँ भन्ने लोभ र घमण्ड थिएन । त्यसैले उनको गायकी समूहले स्वराङ्कन गरेको अधिकांश गीतमा उनको निजी परिचय छैन । छ त केवल सामूहिक परिचय ।

‘गाई त मरे लेकिन बाघैले खाला, मै त मरे लेकिन यो जोवन कहाँ जाला’, ‘बरको छायाँ, घरको के माया’, ‘माछापुच्छ्रे भन्नुमात्रै धौलागिरी अल्को, आज भेट्नु रैछ हिजो लाग्यो झल्को’, ‘खुट्टामा नेल परे पर्ला झ्याउरेमा ननाची छाड्दिनँ’, ‘राम्दी पुल तरने बित्तिकै, बाँचे भेट मरे त यत्तिकै’, ‘हजूरैको नि हो चौतारीमा हो बरै लरकेको बर’ जस्ता धेरैले रुचिकर र कर्णप्रिय मानेका गीत कल्याण शेरचनसहितको गायकी समूहको मिहेनत र सहकार्यको प्रतिफल हुन् । नेपाली माटोकोे वासना मगमगाउने यी गीत गाउँबस्तीका झुपडीदेखि गोर्खा सैनिकको छाउनीसम्म गुञ्जिरहे । आजपर्यन्त गुञ्जिरहेका छन् ।

कल्याण शेरचन हामीमाझ छैनन् । समयक्रमसँगै उनीलाई बिर्सने उपक्रम तीव्र गतिमा शुरु भए पनि उनका प्रशंसक, समकालीन र अनुजहरूले उनलाई हृदयको एउटा कुनामा सजाएर राखेका छन् ।

संगीत पारखी गणेश रसिक (वि.सं.२००४) ले कल्याण शेरचनलाई लोकभाकालाई टपक्कै टिपेर फूलको माला गाँसेझैं गीतमा उन्न र लयबद्ध गर्न खप्पिस प्रतिभाको रूपमा ‘कल्याण शेरचन स्मृति ग्रन्थ’ (२०६९) मा चित्रण गरेका छन् । रसिकले लोकबहादुर गुरुङ, क्षेत्र गुरुङ, पूर्ण नेपाली, सुवर्ण बज्राचार्य, कविता आले, तारा थापा, शशी राईजस्ता प्रतिभासँग उनको ‘केमेष्ट्री’ खुबै मिल्नुलाई नेपालको सांगीतिक वृत्तमा एउटा मीठो संयोगको रूपमा देखापरेको चर्चा गरेका छन् ।

कल्याण शेरचनसँग बाक्लो संगतमा रहेका लोकगीत पारखी बसन्त थकाली (वि.सं.२०१६) उनलाई लोकगीतको मौलिकतामा जोड दिने होनाहार प्रतिभाको रूपमा लिन्छन् । ‘गीतमा स्थानीय शब्दको प्रयोगमा जोड दिने, गीतको ‘थिम’ छनोट गरी त्यसको केन्द्रीय सन्देश पत्ता लगाउने; ‘थिम’ अनुसार गीतले भाव सम्प्रेषण गरे–नगरेको ख्याल गर्ने; तथा जुन भेगको गीतको गीत हो, त्यहीको शब्द र लयलाई जस्ताको तस्तै उतार्ने विषयमा उहाँको ध्यान जान्थ्यो ।’ थकाली कल्याण शेरचनको मनोभावलाई ‘गुरुमन्त्र’ का रूपमा सम्झन्छन् ।

लोककिन्नरी हरिदेवी कोइराला (वि.सं.२०१६) ले कल्याण शेरचनलाई नेपाली मनहरूलाई जोड्ने सेतुको उपमा ‘कल्याण शेरचन स्मृति ग्रन्थ’ (२०६९) मा दिएकी छिन् । मानसम्मानको पटक्कै लोभ नगर्नेे, लोकगीतमा नेपाली जीवन देख्ने, अनेकतामा एकता खोज्ने एवम् लोकगीतको माध्यमबाट मानवीय प्रेमलाई फराकिलो घेरामा विस्तार गर्न तल्लीन प्रतिभावान् व्यक्तिको रूपमा कोइरालाले उनलाई सम्झेकी छिन् ।

पोखरालाई कार्यक्षेत्र बनाएर सांस्कृतिक पत्रकारिता गर्दै आएका तिलक पुन (वि.सं.२०२०) ले कल्याण शेरचनको ग्रामीणजन र लोकगीतप्रति देखाएको सामीप्यबारे एउटा मृदुप्रसंग कोट्याएका छन् । ‘हालको फूललबारी ब्यारेक भएको ठाउँमा भारत सरकारले छाप्रो हाली अस्थायी पेन्सन क्याम्प खडा गरेको थियो । त्यहाँ वर्षको एकपटक पेन्सन वितरण हुन्थ्यो । पेन्सन थाप्नका लागि टाढा–टाढाबाट लाहुरे समुदायका परिवारजनहरू हुलका हुल आउँथे । साथमा भाँडावर्तन र सामल पनि ल्याउँथे । त्यो जमघट पश्चिमाञ्चलकै कुम्भमेलाजस्तो हुन्थ्यो । त्यहाँ रातभरि जुहारी चल्थ्यो । कल्याण शेरचन पनि त्यही हुलमा एकाकार भएर स्वरमा स्वर मिलाइरहेका हुन्थे, भावना साटासाट गरिरहेका हुन्थे ।’ उनी सम्झनाको पेटारो खोल्छन् ।

चिन्नेजान्नेहरूले उनलाई शहरमा भन्दा ग्रामीण परिवेशमा रमाउने पारखीको रूपमा लिने गर्छन् । उनी बेलाबखतमा ग्रामीण बस्तीहरूको भ्रमणमा निस्कन्थे । ग्रामीण परिवेश र ग्रामीणजनसँग गहिरो नाता गाँस्थे । ग्रामीणजनसँग माया–ममता र सदभाव साटासाट गर्थे । घर फर्कँदा लोकजिन्दगीको ढुकढुकीसहितको लोकसुसेली हृदयभरि साँचेर ल्याउँथे । उनी ठेट लय र भाकाभन्दा बाहिर जानै चाहँदैनथे । उनले संकलन गरेका गीतमा लोकजिन्दगानीको तस्बिर झल्कन्थ्यो । यही कारण हुनसक्छ, उनले संकलन र स्वराङ्कन गरेका गीत हुनसम्म लोकप्रिय र श्रुतिमधुर छन् ।

कल्याण शेरचन सम्मिलित गायकी समूह र त्यसका गीतलाई बहुआयामिक ढंगबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ । चेतन कार्कीजस्ता शब्दशिल्पी, गोपाल योञ्जनजस्ता लोक, आधुनिक र शास्त्रीय संगीत तीनवटै विधामा पारङ्गत व्यक्तित्व तथा समूहमा एक से एक प्रतिभावान् शिल्पीहरूको जमघटबाट यो समूह निकै चम्किएको तथ्य निर्विवाद छ ।

गीत फगत गीतमात्र होइन, सामाजिक रीतभाँतको मार्गदर्शन पनि हो भन्ने सन्देश यो समूहको गीतमा पाइन्छ । कुनै पनि साइनोपात गाँस्नुभन्दा अघि सोधनी–पुछनी र चिनजान गर्नुपर्छ अन्यथा ‘अर्सल–बिर्सल’ पर्नसक्छ  भन्ने परम्परागत भनाइ छ । कल्याण शेरचनको गायकी समूहले स्वाराङ्कन गरेको गीतले यही मर्मको चुरो पक्रिएको छ : ‘कहाँ हो नानी घर तिम्रो, कहाँ हो माइती–मामली, नानी त रैछौ हाम्रै दमाली’ । गीतमा व्यक्त भाव गहिरो छ ।

यो समूहकोकेही नितान्त मौलिक योगदान छ ।  कौरा (‘सोह्र वर्षे उमेरैमा मै पनि झिल्के हुँदो हो, अहिले पो बूढो भयो र’), तामाङ सेलो (‘च्याङवा होई च्याङवा, च्याङवबाले आज क्या भन्छ’) जस्ता जनजातीय संगीत (इथ्नोम्युजिक) लाई यही समूहले मूलधारमा ल्यायो । हिजो सीमान्तकृत अवस्थामा रहेका यी गीत जनजिब्रो भुण्डिए । सीमित दायराका गीतले स्थान पाएका त्यस समयमा नयाँ किसिमका गीतको प्रवेश आफैंमा महत्वपूर्ण उपलब्धि थियो । उनीहरू यस सुकर्मको श्रेयभागी छन् ।

‘वन हुनलाई रुख चाहिन्छ र रुख विना वनको महत्व पनि हुँदैन’ भनेझैं यो गायकी समूहको सामूहिक पहिचान र व्यक्तिगत चिनारी दुवै छ । कल्याण शेरचनलाई सिङ्गो वनको एउटा रुखको रूपमा हेर्दा उनी आफैं सक्षम, उर्जावान् एवम् प्रतिभाशाली व्यक्तिका रूपमा देखापर्छन् ।

मौलिक लोकगीत संकलन र गायन उनको सांगीतिक व्यक्तित्वको एउटा विशिष्ट पाटो हो । अहिले धेरै भुल्दै गएको र धेरैले ढङ्ग नपुर्‍याउने  तेर्सो (ढिलो र लम्बेतान) भाकाका शिद्धहस्त शिल्पी हुन् । ‘सुखी ज्यानलाई गुँदरी काम्लो, मै दुःखीलाई जहाँ बस्यो उही राम्रो’ बोलको तेर्सो भाकामा उनको प्रतिभाको क्षितिज राम्रोसँग खुलेको धेरैले चर्चा गर्छन् । यो भाका बराबर मीठो भाका अरु नभएको धारणा लोकगीत अनुरागीहरूको छ । तेर्सो भाकाको रसमा भिजेकाहरू यसलाई ‘राजा भाका’ भन्न रुचाउँछन् ।

कल्याण शेरचनको प्रतिभाको एउटा सानो चर्चामात्र यो । उनका सांगीतिक देनसम्बन्धी आयामहरू खोज्दै जाँदा जीवन भोगाइ र अनुभूतिका थुप्रै पानाहरू पल्टिन सक्छन्, जुन अपरिमित छन् ।

‘फूलको वासना डाँडावारि, मान्छेको वासना डाँडापरि’ भन्ने उखान उनको जीवनमा पनि चरितार्थ भयो । दुनियाँभरि मगमगाएको उनकोे जमगाउँदो–मगमगाउँदो व्यक्तित्व उनकै घरपरिवारमा त्यतिविधि मगमगाउन पाएनछ । दुनियाँले भलीभाँती चिन्दा पनि परिवारजनले नै उनलाई राम्रोसँग चिन्न नसकेको परिवारजनबाटै स्वीकारोक्ति आएको छ ।

उनका दाजु नरबहादुर शेरचनले आफ्ना भाइलाई दुनियाँले कानको फूलजस्तो प्यारो ठानिरहँदा पनि आफूहरूले चाहिँ कस्तुरीले आफूभित्रको सुगन्ध चिन्न नसकेझैं आफ्नै परिवारका होनाहार प्रतिभालाई उचित किसिमले चिन्न नसकेको भाव प्रकट गरेका छन् । उनले आफ्नो भाइको निधन भएपछि उनको व्यक्तित्व र कृतित्वबारे आमसञ्चार माध्यममा आएका समाचार तथा विश्लेषणहरूबाट उनी दुनियाँको भयानक निधि रहेछन् भन्ने थाहा पाएको ‘कल्याण शेरचन स्मृति ग्रन्थ’ (२०६९) मा उल्लेख गरेका छन् । कल्याण शेरचनकी धर्मपत्नी शर्मिला शेरचनले पनि आफूले श्रीमानलाई जुन रूपमा चिन्नुपर्ने थियो, त्यो रूपमा चिन्न नसकेको अभिव्यक्ति दिएकी छिन् ।

भनिरहनु नपर्ला, नेपाली लोकसंगीतको क्षेत्रमा कल्याण शेरचन एउटा सम्झनलायक नाउँ हो । नयाँ पुस्ताले उनलाई सम्झन्छन् कि सम्झँदैनन्, त्यो उनीहरूकै आत्मानुभूति र विवेकको कुरा हो । आखिर, कुरोको चुरो कल्याण शेरचन र साथीहरूको गीतले नै समातेको छ : ‘सम्झे माया लाखै भयो, बिर्से के गर्ने’ ।

[साभार : अन्नपूर्ण पोष्ट (माघ २, २०७२) ]

Friday, January 15, 2016

दुरा समुदायमा प्रचलित पूजाआजाहरू

–यमबहादुर दुरा

१. परिचय

नेपालका अल्पसंख्यक जतिमध्ये एक मानिने दुरा समुदायले पूजाआजालाई जीवनशैलीको एक हिस्साको रूपमा आत्मासाथ गरेको पाइन्छ । यस सुमदायले कुनै न कुनै हिसाबबाट वर्षैभरि पूजा–अर्चनागरेको देखिन्छ तर पनि दुराहरूको ‘पूजा–अर्चना चक्र’ साउने संक्रान्तिदेखि शुरु भएर चैते दशैंको सेरोफेरोमा अन्त्य भएको देखिन्छ ।

दुरा समुदायमा विद्यमान विविध प्रकृतिकापूजाआजाहरूः प्रकृति पूजा (Nature worship), भाकल (Intercession), पितृपूजा (Ancestor worship), मूर्ति पूजा (Idolatry) जनवार पूजा (Animal worship)आदिबारे संक्षेपमा प्रकाश पार्नु यस लेखको मूल उद्देश्य हो ।

यस लेखमा प्रयोग भएका जानकारीहरू मूलतः पर्यवेक्षणमूलक (Observational) र अनुभूतिमूलक (Empirical) नै छन् । यसमा थोरै मात्रामा द्वितीयक स्रोत (Secondary source) पनि प्रयोग भएका छन् ।

२. दुरा जातिमा प्रचलित पूजाआजाहरू

२.१ प्रकृति पूजा

व्यक्ति तथा समाजको सुुख, शान्ति र समृद्धिमा प्राकृतिक तत्वले प्रभाव पार्दछन् भन्ने घोषित वा अघोषित विश्वास दुरा समुदायमा रहेको पाइन्छ । असिना पर्दा असिना गाउँ बार्ने चलन छ । घर–गोठमा चट््याङ पर्दा लामा वा बाहुन पुरेत बोलाएर ग्रह–शान्ति गर्ने चलन छ । कसैको घरमा आगलागी भएमा सोही प्रक्रिया अग्निको आराधना गर्ने परम्परा छ । नयाँ बाली भित्र्याउनुभन्दा अघि देवीदेउताको नाम पारेर अन्नबाली चढाउने चलन छ । भात खाने बेलामा पनि सबैभन्दा पहिले भन्छेली आमाले देउतालाई एक चैली भारत अर्पण गरेपछिमात्र घरका सदस्यहरूलाई भात पस्कने चलन पनि छ ।

पँधेराको रुख नकाट्ने तथा घर बनाउने वा कुनै प्रयोजनका लागि रुख काट्नुपर्दा रुखको पूजा गर्ने चलन पनि दुरा समुदाय छ ।

२.२ भाकल 

कोही सिकिस्त बिरामी हुँद धामी झाँकी, लामा तथा पुरेत कहाँ पुगी उसको लेखान्त र भाग्यबारे हेरखोर गर्ने गरिन्छ । मानुचामल हेराउँदालामा वा पुरेतले दिएको सल्लाहअनुसार बिरामी छिटो निको होस् भन्दै देवीदेवतालाई भाकल गरी पूजा–अर्चना गर्ने चलन पनि छ ।

कसैको घरमै रहेका वा घरभन्दा टाढा रहेका परिवारजनको सुस्वास्थ्य, उत्तरोत्तर प्रगति र दीर्घायुको कामना गरी स्थानीय र गाउँभन्दा परका देवीदेवताको पूजा–अर्चना गर्ने चलन पनि छ । यसैगरी, कसैको लालाबालाको बाक्य नफुटेमा तथा अन्य मानसिक र शारीरिक समस्या देखिएमा सम्बन्धित देवीदेवतालाई भाकल गरी पूजापाठ गर्ने गरेको पनि पाइन्छ ।

२.३ पितृ पूजाः

दुरा समुदायले विभिन्न समयमा विधि र प्रक्रिया अपनाएर पितृ पूजा गरेको पाइन्छ । प्रत्येक वर्षको ठूलो दशैंको अष्टमीको दिन राति पितृलाई विशेष रूपमा सम्झने गरिन्छ । यस क्रममा घरमुली (महिला वा पुरुष) दिनभरि उपवास बस्छन् । नुहाइ–धुवाइ गरी चित्तशुद्ध र मनशुद्ध गर्छन् । घरमुली पुरुष भए कपालसमेत कटाउँछन् । बेलुका माता–पिता तथा अन्य पूर्खालाई सम्झेर भात, तरकारी, मासु, माछा, रक्सी, जाँड, फलफूल आदि घरको मुख्य ठाउँ (फैंसा) मा सजाएर राखिन्छ । यस्ता चीजबीज राख्ने कार्यलाई ‘ख्यामा राख्ने’ भनिन्छ ।

यस अवसरमा कसै कसैले कुखुराको भालेको बलि दिएको पनि पाइन्छ । ‘ख्यामा’ राखिएको चीजबीज घरको मानिसले खान हुँदैन भन्ने मान्यता पनि छ । भोलिपल्ट बिहान विवाहित छोरीबेटी आएर ती चीजबीज उठाउने गर्छन् । त्यसलाई ‘ख्यामा उठाउने’ भनिन्छ । छोरीबेटीले ती चीजबीजआफ्नो घर लान्छन् । उँखुको लाँक्रो, अदुवाको बोट, फूल आदि सामग्री पँधेरा वा कुनै पवित्र ठाउँमा सेलाउने गर्छन् ।

२.३.१ वायु पूजाः

परिवारमा कुनै परिवारजनको निधन भएमा उसको नाउँमा वायु स्थान निर्माण गरी हरेक वर्ष वैशाख पूर्णिमाको दिनमा ‘वायु पूजा’ गरिन्छ । मृत व्यक्ति कहाँ कस्तो अवस्थामा बसेका छन् थाहा पाउन भाइखलकको जेठोबाठो व्यक्ति झाँकीका रूपमा देउता बस्ने (शरीर कमाएर बोल्ने) गर्छन् । त्यस्तो व्यक्तिलाई ‘डाङ्ग्रे’ भन्ने गरिन्छ । ‘डाङ्ग्रे’ को शरीरमादिवंगत सदस्यको आत्मा चढ्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । दिवंगत व्यक्तिले ‘डाङ्ग्रे’ मार्फत व्यक्त भावनालाई यथासम्भव करद गरिन्छ । तर ‘डाङ्ग्रे’ बस्ने प्रचलन लगभग हराइसकेको छ ।

लामा पुरेतलाई बोलाएर दिवंगत व्यक्तिको बौद्ध परम्पराअनुसार अर्घौं गरिन्छ । अर्घौं सम्पन्न भएपछि उसलाई पूजा गर्नुनपर्ने चलन छ । अर्घौं दुई किसिमको हुन्छ – आलोअर्घौं र पुरानो अर्घौं । मृत व्यक्तिको सदगत गर्नेबित्तिकै गरिएका अर्घौंलाई ‘आलो अर्घौं’ भनिन्छ भने भाइसल्लाह गरेर फुर्सदमा गरिने अर्घौंलाई ‘पुरानो अघौं’ भनिन्छ ।

अर्कोतिर, देश–परदेशमा रहेका कुनै परिवार सदस्यको परस्त्रीसँग संसर्ग भई गर्भ तुहिएमा वा बच्चा जन्मिएर गुपचुप अवस्थामा मरेमा घर–परिवारमा कसैलाई दुःख–बिमार हुने गर्छ भन्ने विश्वास छ । त्यस्तो घटना झाँक्रीले थाहा पाउँछन् । त्यसरी मरेको भ्रूण वा बच्चालाई ‘काँचो वायु’ भन्ने गरिन्छ । त्यसरी गुपचुप जीवन गुमाएका मानव भू्रण वा बच्चालाई परिवारको सदस्य मानी ‘वायु पूजा’ गरिन्छ र अन्त्यमा अर्घौं  गरिन्छ  । अर्घौं   गरेपछि मृत व्यक्तिको स्वर्गमा बास हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ ।

दुरा सुमदायमा जल चढाउने चलन पनि छ । साँझको खानपिन सकिएपछि घरकी छोरी वा बुहारीद्वारा चूल्हो लिपपोत गरिन्छ । त्यसपछि एक अंखोरा पानी पितृको नाममा राखिन्छ ।परिवारको दिवंगतसदस्यलाई सपनामा देखेमा बिहान उठेर कसैसँग नबोली तीन अञ्जुली जल चढाउने चलन पनि छ ।

२.४ कुल पूजा

दुरा समुदायमा अन्य समुदायले जस्तै भाइखलक मिलेर सामूहिक रूपमा कुल देवताको पूजा गर्ने चलन छ । यो पूजा सम्भव भए हरेक वर्ष नभए तीन वा सात वा बाह्र वर्षमा गर्ने चलन छ । कुलपूजाको अवसरमासमय र परिस्थितिअनुसार भेडा, कुखुरा, बोका र कुखुराको बलि दिइन्छ । दुरा समुदायको भाषा र संस्कृतिका अध्येता केशबहादुर दुरा (वि.सं. २०००) का कुलपूजा गर्दा बलि दिइने पंछी वा जनवार सकेसम्म सेतो रङ्गको भए राम्रो मानिन्छ । कुल पूजा गर्दा छोरी–ज्वाइँ तथा नाता–कुटुम्बलाई बोलाई भोज खुवाउने चलन पनि छ । साथै कुलको ढुङ्ग्रो बाँध्ने चलन पनि छ ।

२.५ मूर्ति पूजा

दुरा समुदायले विशेष रूपमा मूर्तिकै मात्र पूजा नगरे पनि ढुङ्गालाई ईश्वरको प्रतीक मानेर पूजा गर्ने चलन छ । यसलाई मूर्ति पूजा भन्ने वा नभन्ने विषयमा एकमत पाइँदैन । मूर्ति स्थापना गरिएका देवीदेउताको पनि पूजा–अर्चना गर्ने भएकोले दुरा समुदायले मूर्ति पूजालाई एकप्रकारले आत्मसात गरेको पाइन्छ ।

२.६ भूमि पूजा

बसन्त ऋतु लागेपछि खेतीबाली लगाउनुभन्दा अगाडि भूमि पूजा गरिन्छ ।  मंगलबार पारेर यो पूजा गरिन्छ । भूमि पूजा गर्नाले जमिनको उब्जाउ शक्ति बढने तथा सहकाल आउने विश्वास गरिन्छ । साथै, भूमिपूजागर्दा असिना, कीरा, मुसा आदिले बालीनाली नोक्सान गर्दैनन् भन्ने विश्वास गरिन्छ । भूमि पूजा गर्दा गाउँको नजिक कुनै पवित्र स्थानमा ढुङ्गालाई देवता बनाई बोका र भालकोे भोग पारिन्छ । पूजा गर्ने दिनको अघिल्लो दिन भोलि पूजा गर्ने भनी कटवाल कराउन लगाई सबैलाई जानकारी दिइन्छ ।

पूजा हुने दिनको बिहानसम्म बलिका लागि आवश्यक पर्ने बोका र कुखुरा खरिद गरिसकिएको हुन्छ । पूजा गरेपछि बोका तथा कुखुराको मासु एकै ठाउमा पकाई बेलुका हरेक घरबाट एक एकजना प्रतिनिधिजम्मा एकै ठाउँमा बसेर खाने गरिन्छ ।

भूमि पूजा गरेको दिन गाउँ बार्ने चलन छ । गाउँ बार्दा ढिकी–जाँतो गरिँदैन । खेतबारीमा खनजोत गरिँदैन । मेलापात चल्दैन । यतिमात्र होइन, दाउरा वा काठ काट्ने काम पनि गरिँदैन । घाँसपास गर्न मिल्छ । गाउँ बार्दा व्यस्त कार्यतालिकाबाट फुर्सद निस्कने भएकोले कतिपय गाउँलेहरू यस मौकामा हाटबजार गर्न जान्छन् ।

२.७ उभोली–उधौली पूजा

यो पूजा स्थानीय भगवती मन्दिरमा गरिन्छ । स्थानीय भगवतीको मन्दिरमा बोका र कुखुराको भाले बलि दिइन्छ । चैत र कात्तिक महिनामा गरिने पूजालाई क्रमशः उभौली र उधौली भनिन्छ । यो पूजा पनि मंगलबार नै गरिन्छ । उभौली खेतीबाली लगाएपछि असिना, अतिवृष्टि, खरेडी, कीरा–फट्याङ्ग्रा अाि प्रकृतिजन्य तत्वबाट खेतीबाली नोक्सान नहोस् भनी गरिन्छ भने उधौली कुनै प्राकृतिक प्रकोपबाट बाली थन्क्याउने काममा बाधा नहोस् भनी गरिन्छ । उभौली–उधौली पूजा सञ्चालन र प्रसाद खाने पद्धति भूमिपूजा सरह नै हुन्छ । उभौली–उधौली पूजामा पनि गाउँ बार्ने पनि चलन छ ।

२.८ हरेलो पूजा

अन्य समुदायमा पनि प्रचलित यो पूजा भदौ वा असोज महिनाको मंगलबार गरिन्छ । यो पूजा माटोको भाँडो (हाँडी) मा धानको भुस, भोजपत्र, ढिकी–जातोको काठको खुर्केको धुलो हाली आगो सल्काई धुप हालिन्छ । ‘हरेलो दोहोलो दोहोलो’ भनी खेतको डिलमा, रुखमा वा खम्बामा गाडी झुण्डाएर राखिन्छ । हरेलो पूजा गर्नाले धान बालीमा कीरा, पतेरो, मुसा जीवजन्तुले दुःख दिँदैनन् भन्ने जनविश्वास छ । 

२.९ नार्खु पूजाः

यो पूजा अलि भिन्न प्रकृतिको छ, जुन तुर्लुृङकोट गढी नजिक रहेको स्थानमा गरिन्छ । बसन्त ऋतु शुरु भई बालीनाली लाउने तथा खनजोत गर्ने बेलामालामो समयसम्म खरेडी पर्दा नार्खु पूजा गरिन्छ । यो पूजामा भैंसीको भोग दिइन्छ । डाँडामा अवस्थित नागको थानमा रगतले जुठो पार्दा चोखिने प्रयोजनका लागि नागराजाले पानी पार्दछन् भन्ने जनविश्वास छ ।

यसरी पूजा गर्दा सोही दिन वा तीन दिनभित्र पानी पर्ने गरेको अनुभव स्थानीय वासिन्दासँग छ । यस पूजामा दुराडाँडा भेगका दुरा, क्षेत्री, बाहुन तथा दलित समुदायको सहभागिता रहन्छ (दुरा, २०५६ः १४)। दुराडाँडा (तुर्लुृङकोट) बाहेक अन्य दुराबस्तीमा नार्खु पूजा गरेको पाइँदैन ।‘नार्खु’ शब्दले कुन स्थान वा परिपाटीलाई संकेत गर्न खोजेको हो भन्ने प्रष्ट भएको छैन ।

२.१० भयँर पूजा

चैत महिनाको कुनै मंगलबार भयँर पूजा गरिन्छ । गाउँ नजिकको निश्चित ठाउँमा बाख्राको पाठी बलि दिएर यो पूजा गरिन्छ । पूजाको प्रसाद घरमा लगिँदैन । पूजा गर्नुभन्दा अघि उपयुक्त समयदूरी कायम गरी भातको जाँड राखिन्छ । यसका लागि हरेक घरधुरीबाट एक–एक माना चामल उठाइन्छ । पूजाको दिनमा हरेक घरका एक एक जना प्रतिनिधिले एक एक माना चामल ल्याई सामूहिक रूपमा भात पकाइन्छ दुरा ।

यसपछि जाँड, मासु र भात खाइन्छ । भयँर पूजाको दिनमा गाउँका बाउहरूले खाइपिई गरेर निकै रमाइलो गर्छन् । खानपिन सकिएपछि टिमुर चपाएर भुइँमा बनाइएको खोपिल्टामा थुक्ने चलन छ । यसपछि गाउँको जेठोबाठो व्यक्तिले उसको ढाडमा तीनपटकसम्म काँढाले पुछ्ने चलन पनि छ ।

दुरा समुदायको अध्येता देवबहादुर दुरा (वि.सं. २०२२) भयँरीका दिनमा बाउहरूले बोलीचालीमा अघिपछिका दिनमा भन्दा बढी स्वतन्त्रता प्रयोग गर्छन् । भयँरीका बाउ र रत्यौलीका आमाहरूको चर्तिकला देखेर एउटा उखानै बनेको छ, ‘भयँरीको बाउ, रत्यौलीको आमा’ । यो पूजा गर्दा गाउँमा बाघको भय हुँदैन भन्ने जनविश्वास छ । पूजा सम्पन्न भएपछि तीन दिनसम्म गाउँ बार्ने चलन छ । भयँर पूजा सम्पन्न भएको सात दिनमा धूप हालिन्छ । त्यस दिन पनि गाउँ बार्ने चलन छ ।

२.११ बाटो छेक्ने

चैतमहिनाको कुनै शनिबारका दिन बाटो छेक्ने पूजा गरिन्छ । कुनै गाउँमा वैशाखमा पनि यो पूजा गर्छन् । दुराडाँडास्थित भाँगु गाउँका स्थानीय वासिन्दा भेजमान दुरा (वि.सं. २०१२) सँग आफ्नो गाउँमा वैशाख महिनामाबाटो छेक्ने पूजा हुने गरेको अनुभव छ । गाउँको चार किल्लामा भक्यौंलाको काठ काठी प्रवेशद्वार बनाइन्छ । सोही प्रवेशद्वारमा काठबाट निर्मित पुरुष र स्त्री जनेन्द्रीय झुण्ड्याइन्छ । गाउँमा कुनै पनि प्रकारको देशान (रोग–व्याध), छेद, भेद आदि अहितकारी तत्व नभित्रियोस् भन्ने अभिप्रायले यो पूजा गरिन्छ ।

यो पूजामा हरेक घरधुरीबाट एक–एक माना कोठोको पिठो उठाइन्छ । त्यसमा बलि दिइएको खुकुराको मासु मिसाई प्रसादको रूपमा ग्रहण गरिन्छ (दुरा, २०५६ः १३) । शनिबारको दिन गरिने पूजा भएकोले कसै कसैले ‘शनिसरे पूजा’ पनि भन्ने गरेको पाइन्छ ।

२.१२ शिकारी पूजाः

शिकार खेल्न जाँदा रित्तो हात फर्कन नपरोस् भनेर शिकारी पूजा गरिन्छ भन्ने मान्यता छ । २० वटा शिकार गरेपछि शिकार नलाग्ने विश्वास छ । अतः यसपछि  शिकारी पनि पूजा गरिन्छ । यसलाई ‘दर्जन पूजा’ पनि भनिन्छ । बन्दुक, भाला, बाँसको धनुषकाँड राखी कुखुराको भालेपोथी भोग दिई ‘दर्जन पूजा’ गरेको पाइन्छ । यो पूजा अहिले लगभग हराइसकेको छ ।

२.१३ जनवार पूजाः

दुरा समुदायले कुनै विशेष रूपमा जनवार पूजा गरेको पाइँदैन । तर पनि तिहारको समयमा काग, कुकुर र गाईको पूजा गर्ने नेपाली आमप्रचलन दुरा समुदायमा पनि विद्यमान छ ।

२.१४ चियाँ हेर्ने 

चिया हेर्ने कार्य आफैंमा कुनै पूजा नभए पनि यो पूजाआजासँग सम्बन्धित छ । विभिन्न देवीदेवतालाई बोका, कुखुरा आदिको बलि दिंँदा तिनीहरूको कलजो हेरी भोलि हुनसक्ने शुभ–अशुभ पक्षको विश्लेषण तथा भविष्यवाणी गरिन्छ । यस्तो कार्यलाई ‘चियाँ हेर्ने’ भनिन्छ । कलेजोको स्थितिले शुभ–अशुभ घटना, आँटेको कामको सफलता–विफलता, छोराछोरीको विवाहवारी हुने–नहुने अदि पक्षबारे पूर्वसंकेत दिन्छ भन्ने मान्यता छ ।
कलेजो लुलो भएमा धन प्राप्त गर्न नसकिने; कलेजो छियाछिया परेको भए परिवारमा कुनै अशुभ घटना हुने, कलेजोको शीर लत्रेको छ भने मान–सम्मानमा क्षय हुने; पित्त ठूलो भएमा असिना आउने, अतिवृष्टि हुने, पहिरो जानेजस्ता प्राकृतिक विपत्ति आउने विश्वास गरिन्छ । पित्त सानो भएमा खरेडी पर्ने विश्वास गरिन्छ । यस्ता संकेतहरू व्यवहारमा मिल्न गएकोे बूढापाकाहरूको भनाइ छ ।

कलेजो हेरेर थाहा पाइने अरू थुप्रै संकेत छन् तर यसलाई विश्लेषण गरेर भविष्यवाणी गर्नसक्ने व्यक्तिहरू निरन्तर कम हुँदै गएका छन् ।

२.१५ थासो (ग्रह) फाल्ने 

दुरा समुदायमा वर्षमा दुई पटकर कत्तिक र चैतमहिनामा मूलतः लामा पुरोहित बोलाएर ग्रहदशा हेर्ने, रख्खे–डोरो गर्ने र ग्रह फाल्ने चलन छ । ग्रह फाल्ने कार्यलाई ‘थासो फाल्ने’ भनिन्छ । घर परिवारको नौंथरि अन्न, नौथरि फूल, पानी, नौथरि कपडा पुछेर लामाले आफ्नो ग्रन्थ पढी कोदोको ढिडोबाट बनेको कैदु बनाएर दोबाटोमा लगेर बिसर्जन गरिन्छ । ग्रह बिसर्जन गर्ने काम ज्वाइँ र लामाले गर्छन् ।

२.१६ अन्य पूजाः

माथि उल्लिखित गरिएका पूजा बाहेक दुरा समुदायले सामूहिक र व्यक्तिगत रूपमा अन्य विभिन्न पूजाहरूगर्छन् । दुरा समुदाय सेतो भैरव (गाँडावाज), आइतबारे पूजा, परिभित्ता पूजा, नाग पूजा, खहरे खोला पूजा, भनेर गौडी पूजा, भीमसेनलगायत विभिन्न पूजाआजामा सरिक भएको पाइन्छ । साउने संक्रान्ति र माघे संक्रान्तिलाई पनि पूजा–अर्चनाको विधि अपनाएर मनाएको पाइन्छ । दुरा सेवा समाजका पूर्वअध्यक्ष लोकबहादुर दुरा (वि.सं. २००५) का अनुसार पूजाको विधि र प्रकृतिमा ठाउँअनुसार स्थानीयपन र विविध संस्करणहरू पनि भेटिन्छन् ।

३. उपसंहार 

दुरा समुदायमा प्रचलित पूजाआजाबारे विगत दुई दशकको अवधिमा केही लिखित दस्ताबेज उपलब्ध भए पनि तिनमा समाजशस्त्रीय तथा मानवशास्त्रीय दृष्टिले गहन विश्लेषण पाइँदैनन् । दुरा समुदायमा पूजाआजामा हिन्दू, बौद्ध तथा बोन धर्म गरी तीन किसिमका धर्मको प्रभाव परेको देखिन्छ ।

यद्यपि दुरा समुदायमा चलिआएको पूजा–अर्चना पद्धतिबारे पूर्वोल्लिखित तीनै धर्मसम्बन्धी सिद्धान्त र मान्यताहरूको कसीमा राखेर विशद खोजअनुसन्धान हुन बाँकी नै छ । त्यसैले अहिले सतहमा देखिएका अभ्यासहरूलाई मात्र हेरेर दुरा समुदायको पूजाआजाको इतिहास, वर्तमान र भावी दिशाबारे यसै भन्न सकिने अवस्था छैन ।

सन्दर्भ सामग्री

दुरा, गोकुल । (२०५६)। दुरा जातिको संस्कृति । काठमाडौँ : (प्रकाशक : लेखक स्वयम्) ।

कुराकानी/ सूचनादाता

लोकबहादुर दुरा । पुस १८, २०७२ ।
भेजमान दुरा । पुस १८, २०७२ ।
देवबहादुर दुरा । पुस १८, २०७२ ।

[साभार: समाज शोधमाला  (पूर्णाङ्क १०, २०७२)]

Saturday, November 28, 2015

मध्यआकाशमै अस्ताएको नक्षत्र

–यमबहादुर दुरा

अङ्ग्रेज कवि शेली (सन् १७९२–१८२२) ले ठीकै भनेका हुन्, ‘दुःखका गीतहरू नै अतिशय सुमधुर हुन्छन् ।’ उनले भनेझैँ  लोकबहादुर क्षेत्री (वि.सं. २०१८–२०५०) अतिशय सुमधुर गीत गाउने किन्नर हुन् । उनले जनमनका गहिरा विरह–व्यथालाई गीतमा उनेर गाए ।  उनका गीतहरू अतिशय सुमधुर मानिन्छन् । ‘आमा रुँदै गाउँबेसी मेलैमा, छोरो रुँदै गोरखपुर रेलैमा’, ‘साइँलो दाइ कहाँ गयो, पानी खाँदा न्याउली झुरायो’ जस्ता गीत उनका ‘सुपरहिट’ लोकसिर्जना हुन् । समयले पछि पारिसक्दा पनि यी गीत लोकस्मृतिबाट हटेका छैनन् ।

लोकबहादुर क्षेत्री समयको यस्तो चलयमान घडीमा जन्मे, जुन घडीमा सुखको खोजीमा पहाडबाट मधेश झर्ने युगको सूत्रपात भएको थियो । नेपाली समाजमा एकपेट पाल्नकै लागि मुगलान जाने परम्परा त धेरै अघिदेखि नै कायम छँदैथियो । त्यसमा पनि उनी जन्मेको समयको सेरोफेरोमा पहाडका पुर्ख्यौली  थलो छाडेर मधेश झर्ने नयाँ चलन शुरु भयो । उनी आफ्नो नाभी गाडिएको थलो गुल्मीमा तोतेबोली बोल्दै गर्दा मुगलान जाने परम्परा र आन्तरिक बसाइँ सराइको साक्षी बने ।

स्थान्तरणको बढ्दो गतिले निम्त्याएका बिछोड र पीडादायी परिस्थितिहरूले उनको मनलाई एकतमाससँग हुँडलिरह्योे । बसाइँ सराइाबाट उत्पन्न विरह–वेदनालाई उनले अन्तस्करणबाटै अनुभूत गरे । आर्थिक तथा सामाजिक परिस्थितिले निम्त्याएको बसाइँ सराइका पीडादायी क्षणहरूले उनको हृदयमा अमिट छाप छाड्यो, जसको प्रतिविम्ब उनका गीतमा छताछुल्ल भेटिन्छन् ।

आन्तरिक बसाइँ सराइले नेपाली गाउँबस्तीहरूमा थुप्रै साथीसंगी र दौतरीहरूलाई बिछोडको तीतो चखायो । थुप्रै समकालीन दौंतरी र समबैंशेहरूका मनमा बिछोडको आँधीहुरी चल्यो । यसप्रकारको सामाजिक परिवेशलाई लोकबहादुर क्षेत्रीले सूक्ष्म रूपमा अवलोकन तथा अनुभूत गरेका छन् । यही पीडादायी अनुभूतिलाई हृदयको एउटा कुनामा संगालेर उनले गाए, ‘पँधेरामा धुल्यो उँड्यो मूलको पानी सुक्दा, साइला दाइकै झल्को लाग्छ गाउँमा कुकुर भुक्दा’ । यो गीत सुनेर धेरैको आँखाबाट आँसुको मूल फुट्यो ।

उनका गीतहरू लिलाटमै मुगलानको कष्टभोग लेखिएका असंख्य नेपालीहरूका लागि ‘हृदयको गीत’ बन्न पुगे । मुगलान पसेका छोरा घर फर्कने आशामा बृद्ध आमा–बा आँगनको डिलबाट बाटो हेरेर बस्नुपर्ने अवस्था हिजो पनि थियो, आज पनि छ । नेपाली समाजको यो वास्तविकतालाई उनले आफ्नो गीतमा मार्मिक ढङ्गबाट चित्रण गरेका छन् । उनले गाएका छन्, ‘हे बाबु फर्क है अब त, तिमै मुख हेर्नलाई बाँकी छ’ ।

लोकबहादुर क्षेत्रीका गीतमा अभाव र विपत्तिबाट ग्रसित ग्रामीण जीवनका कारुणिक तस्बिर झल्कन्छ । उनले गाएका गीतको एउटा पंक्ति यस्तो छ, ‘घरबारी गोठ पनि पहिराले लाग्यो, दैव पनि हाम्लाई मात्र लागेजस्तो भयो’ । यो गीतको मर्मसँगै गहिरिँदै जाँदा भएभरका कष्टभोगमा रुमल्लिएका ग्रामीण जीवनको नाभी नै यसमा भेटिन्छ । यस्तो लाग्छ, उनको गीतको मर्म प्रसान्त महासागरको ‘मरियाना ट्रेन्च’ भन्दा पनि गहिरो छ ।

बसाइँ–सराइले तत्कालीन समाजमा वियोगका लहरहरू छचल्काए पनि यसले नेपाली लोकगीतको क्षेत्रमा लोकसंगीतको क्षेत्रमा एउटा सुखद संयोग पनि निम्त्याएको छ, । बसाइँ–सराइले निर्माण गरेको यो सांगीतिक परिवेश गजब मीठो छ । लोकगीत–पारखीहरू लोकबहादुर क्षेत्री, तेजबहादुर केसी (वि.सं. २०१९), नारायण रायमाझी (वि.सं. २०२०) र कृष्णसुधा ढुङ्गाना (वि.सं. २०१६) पहाडबाट बसाइँ–सरेर नवलपरासीमा पुगे । क्षेत्री, केसी, रामयमाझी र ढुङ्गाना क्रमशः गुल्मी, प्यूठान, पाल्पा र लमजुङबाट बसाइँ सरेर नवलपरासी पुगेका हुन् ।

यी पारखीहरूबीचको आपसी हिमचिम र आत्मीय सम्बन्धले लोकगीत सिर्जनाकर्म हलक्क मौलायो । आञ्चलिक मिठासले भरिएका लोकलय संलकन, शब्दरचना र रेकर्ड गर्ने कार्यमा नसोचिएको प्रगति भयो । सयौं पुष्परसले बनेको महजस्तो बेहद मीठा लोकगीत सिर्जना भए । रेडियो नेपालमा श्रुतिमधुर र भावप्रधान लोकगीतहरू रेकर्ड भए । ती गीत गाउँबस्तीहरूमा बिछट्टै लोकप्रिय भए । लोकगीत पारखीहरूले तयार पारेका यसप्रकारको विशाल परिवेशयुक्त भावभूमिमा लमजुङ (नाल्मा) का विरही गायिकाद्वय माया गुरुङ र उमा गुरुङदेखि नवलपरासीकै प्रतिभा प्रचण्डबहादुर बुढाथोकी मगरसम्म तानिए ।

सोही समयमा यिनै पारखीहरूको संयोजनमा रेकर्डिङ कम्पनीहरूबाट ‘गाइको चरन’ (२०४३), ‘रातो घाम’ (२०४६), ‘नवलपुरे दाइ’ (२०४६) ‘औंठी हीराको’ (२०४७) जस्ता नेपाली जनजीवनको स्पन्दन भेटिने गीतका अल्बमहरू उत्पादन भए । ती गीत लाहुरेले काँधमा झुण्ड्याउने टेपरेकर्डदेखि विदेशमा बस्ने नेपालीका कार्यस्थलसम्म घन्कन थाले । सांगीतिक सिर्जनाकर्म यो सिङ्गो गाथा लोकगीतको इतिहासमा एउटा कोशेढुङ्गा बनेको छ ।

लोकबहादुर क्षेत्रीले जीवनको केही कालखण्ड ‘रेडियो नेपाल’ को जागिर (वि.सं. २०३६–२०४३)  खाएर बिताए । सोही समयमा रेडियो नेपालमा कार्यरत स्याङ्जाकी सावित्री शाहसँग उनको भेट भयो । उनले मखमली स्वरकी धनी शाहसँग युगल गायन गरे ।  सावित्री शाहसँग उनको साङ्गीतिक जोडी खुब जम्यो । २०३६ सालदेखि रेडियो नेपालबाट घन्किन थालेको गीत ‘घर त मेरो सलल हो स्याङ्जा जिल्ला, माया लाउन सलल मिल्ला कि नमिल्ला’ लोकप्रियताको शिखरमा पुग्यो ।  ‘छमछम नाचिदेउ निउरेर, हातमा रुमाल कानमा  फूल  सिउरेर’ जमेको अर्को युगल गीत हो ।

यी गीत सुनेर असंख्य ग्रामीणजन भावविभोर भए, स्वर्गीय आनन्दमा लीन भए । गीतबाट नेपाली मनहरू तरङ्गित भए, जन–जनको गलामा यी गीत गुञ्जन थाले, गाउँबस्ती रनघन भए । यस प्रसंगलाई नेपाली लोकसंगीतमा एउटा सुखद संयोग मानिन्छ । 

लोकबहादुर क्षेत्री संगीतको गहिरो ज्ञान भएको प्रतिभा थिए । उनले छोटो समयमा धेरै स्तरीय गीत गाए । उनी संख्याको पछि दौडेनन् । गीत थोरै होस् तर स्तरीय होस् भन्नेमा उनको ध्यान गएको थियो । छोटो समयमा नेपाली लोकगीतको दुनियाँमा उनले आफ्नो गतिलो परिचय दिए । लोकगीत–पारखी कृष्णसुधा ढुड्गानाको दृष्टिमा क्षेत्री ‘नेपाली लोकगीतको मोतीराम भट्ट’ हुन् ।

स्तरीय नेपाली लोकगीतलाई दीर्घजीवन दिनका लागि अघोषित अभियानमा लागेका लोकबहादुर क्षेत्री स्वयम्को आयुचाहिँ छोटो रह्यो । २०५० साल पुस ६ गते नवलपरासीको बर्दघाटमा उनी मोटरसाइकल दुर्घटनामा परे । परिणामस्वरूप उनले ३२ वर्षको भर्भराउँदो उमेरमा सांसारिक नाता तोडे । उनको असामयिक र अनपेक्षित अवसानले असंख्य लोकगीत अनुरागी र साथीसंगीहरूको हृदयमा गहिरो घाउ लाग्यो । उनी लोकगीतको एउटा चम्किला नक्षत्र थिए । तर त्यो नक्षत्र मध्यआकाशमै अस्तायो ।

लोकबहादुर क्षेत्री यस दुनियाँमा नभए पनि उनले बुनेको सांगीतिक परिवेशको चर्चा हुन छाडेको छैन । सानै वृत्तमा किन नहोस् आज पनि उनी लोकगीत अनुरागीहरूबीच प्रिय छन् । उनका समबैशे दौंतरीहरूसँगको उठबसका संस्मरण हिर्दयभरि समेटिएका छन् । उनीसँग आत्मीय सम्बन्ध रहेका लोकगीत पारखी तेजबहादुर केसीको एउटा संस्मरण यस्तो छ :

प्रसंग २०४८ सालतिरको हो । लोकबहादुर क्षेत्री र तेजबहादुर केसी रिङ्दैघुम्दै नवलपरासीको रतवल भन्ने ठाउँमा पुगे । बाग्लुङबाट बसाइ सरेर आएकी एकजना महिला आँगनमा गुन्द्री बुनिरहेकी थिइन् । भोकले के खाउँ के खाउँ भएका लोकबहादुर क्षेत्री महिलासँग मुला मागे । ती महिलाले दिन चाहिनन् ।

यत्तिकैमा क्षेत्रीले गीत गुनगुनाउन थाले,  ‘कहिले तल कहिले माथि चर्खे पिङको पिर्का, कति मूलको पानी खाएँ मेटिएन तिर्खा’, ‘यसै राम्रो त्रिवेणी त घाम लागेको राम्रो, मरी जानी चोला रैछ त नि हाम्रो’ । गीत सुनेर ती महिलाले बबर आँसु खसालिन् । मुला पनि दिन तयार नभएकी ती महिलाले कुखुरा काटेर सुस्वादु परिकारका साथ स्वागत सत्कार गरिन् ।

उनको गीतले ग्रामीणजनको हृदय पगालेको यो एउटा सानो दृष्टान्तमात्र हो । उनको गीत र सांगीतिक यात्राको गहन विश्लेषण गर्ने हो भने यस्ता थुप्रै मृदुप्रसंगहरू उजागर हुन सक्नछन् । तर यस्तो कार्य हुन सकिरहेको छैन ।

लोकस्मृति एकदमै छोटो हुन्छ । दुनियाँले आखै अघिको कुरामात्र बढी देख्छ र समयले पछि पारेको कुराहरूलाई छिटो छिटो बिर्सदै जान्छ । दुनियाँको रङ्गमञ्चमा आउने नयाँ पात्रका अगाडि पुराना पात्रहरू ओझेल पर्दै जान्छन् । लोकबहादुर क्षेत्री पनि यस शाश्वत नियमको अपवाद बन्न सक्तैनन् । तर पनि उनका सच्चा अनुयायी र प्रशंसकहरूले उनलाई युगयुगान्तरसम्म सम्झिरहने तथ्यलाई सजिलै नकार्न सकिँदैन ।

[साभार : अन्नपूर्ण पोष्ट (मंसिर १२, २०७२) ]