Tuesday, September 13, 2011

सूचना प्रवाहमा परम्परागत सञ्चार प्रणाली

 -यमबहादुर दुरा

दूधमुखे बालकले भोकले चुर भएको बेला रोएर आफूलाई भोक लागेको कुरा आमासामु जाहेर गर्छ । बोल्न नसक्ने मानिसले इसाराको माध्यमबाट अरुसामु आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्छ । त्यस्तै समूहमा हिड्ने बाँदरहरुले पनि विभिन्न खालका आवाज निकालेर आफ्ना साथीसंगीसमक्ष आवश्यक सूचना प्रवाह गर्छन् । दुधमुखे बालक रोएकोदेखि बाँदर चिच्याएकोसम्म सबै सञ्चार हुन् । सञ्चारको दुनियाँ अथाह छ । मानवलगायत अन्य प्राणीको जीवनका लागि सञ्चार अपरिहार्य मानिन्छ । सञ्चारविना संसार चल्न सक्तैन ।

त्यसमा पनि अहिलेको युगमा सञ्चारको महत्वपूर्ण अङ्ग  मानिने आमसञ्चारका माध्यम पत्रपत्रिका रेडियो  एवम् टेलिभिजन विना वर्तमान दुनियाँको कल्पनासम्म पनि गर्न नसकिने अवस्था आइसकेको छ । पत्रपत्रिका, रेडियो र टेलिभिजनका समाचारले हाम्रो वर्तमान  र भविष्यलाई निर्देशित गरिरहेको छ । एक किसिमले भन्ने हो भने आमसञ्चारका माध्यमहरुले नै विश्व समुदायलाई गन्तव्यतर्फ डोर्याइरहेको छ । आधुनिक आमसञ्चारको विकास हुनुभन्दा अघि पनि सार्वजनिक सञ्चार प्रणाली रहेको पाइन्छ । हामीसित यसका थुपै उदाहरणहरु छन् । सार्वजनिक महत्वका विषयमा जानकारी दिनका लागि ढोल बजाउने, झ्याली पिट्ने, शंखघोष गर्ने, कटुवाल कराउन लगाउनेजस्ता क्रियाकलापहरु यसका भरपर्दा उदाहरण हुन् । गाउँघरमा मानिसलाई भेला गर्न वा महत्वपूर्ण घट्ना वा विषयबारे जानकारी दिन प्रयोग हुने ढोल, झ्याली, शंख, आदिको आफ्नै खालको धार्मिक  एवम् सांस्कृतिक महत्व पनि छ ।

यहाँनेर, सूचनाको सम्वाहकको रुपमा परिचित कटुवालको बारेमा प्रसंग कोट्याउनु सान्दर्भिक नै होला । कटुवालले गाउँको अग्लो वा पायक पर्ने ठाउँमा उभिएर चर्को स्वरमा बोलेर सार्वजनिक महत्वका सूचना प्रवाह गर्नॆ चलन दुर्गम गाउँबस्तीहरुमा अझै पनि छ । यसवापत कटुवालले पारिश्रमिक पनि पाउँछ । खेतीबाली भित्र्याउने समयमा पारिश्रमिकस्वरुप उसलाई अन्न दिइन्छ । कटुवाललाई पारिश्रमिक अन्न दिन प्रयोग गरिने पाथीलाई 'कटुवाले पाथी' भन्ने चलन छ । यहाँ कटुवालको बारेमा यति कुरा भन्नुको आशय हाम्रो समाजमा परम्परागत सञ्चार प्रणाली र जीवनशैलीबीच ज्यादै गहिरो अन्तरसम्बन्धवारे प्रकाश पार्नु हो ।

कटुवालको प्रसंग त सानो उदाहरणमात्रै हो । यसबाहेक हाटबजार सामाजिक जमघट (विवाह, ब्रतवन्ध, जन्म तथा मृत्युसंस्कार, चाडवाड, पूजाआजा, भजन, आदि)  का माध्यमबाट पनि स्थानीयस्तरमा सूचना जानकारी वा खबरहरु पर्याप्तमात्रमा आदनप्रदान भएको पाइन्छ । हाटबजार तथा सामाजिक संस्कारहरुमा हुने जमघटले एकतिर व्यक्ति-व्यक्तिबीचको सम्वाद एवम् अन्तरक्रियालाई बढाउँछ भने अर्कोतिर सामाजिक मूल्य र मान्यतासित परिचित गराउँछ । यस्ता जमघटहरुले स्थानीयस्तरका नयाँ घट्ना एवम गतिविधिबारे व्यक्ति-व्यक्तिबीच सूचना प्रवाह गर्न सघाउँछ । साथै आपसी चिनजान गर्ने र सुखदुःख साट्ने सुनौलो अवसर पनि दिन्छ । प्रत्यक्ष सञ्चार र यसभित्र छचल्किएको हार्दिकता नै यसप्रकारको सञ्चार प्रणालीको विशेषता हो ।

लोकसाहित्य (लोकगीत, लोकनाटक, लोककथा, लोकगाथा, आदि)  ले पनि लोकसञ्चारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ । लोकसाहित्यले अहिलेका आमसञ्चारका माध्यमले जस्तो पत्रकारिताको सीमाभित्र रहेर समाचार दिन नसके पनि समाजका महत्वपूर्ण विषयमा सूचना सम्प्रषण गरेको पाइन्छ । पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धमा लाहुरे बनेर मुग्लान भासिएका थुप्रै नेपाली युवाहरुले पराइभूमिमा जीवन अर्पे । त्यस समयमा युद्धको विभीषिकालाई झल्काउने खालका थुपै गीत जन्मे । झलकमान गन्धर्वले गाएको 'आमाले सोध्लिन् नि खै छोरो भन्लिन्' बोलका दोस्रो विश्वयुद्धको पृष्ठभूमिमा जन्मेको मर्मभेदी लोकगीत थियो । यस गीतले दोस्रो विश्वयुद्धले नेपाली लाहुरेका परिवारमा थोपरेको पीडालाई जनसमाजमा बाँडचुँड गरी ग्रहण गर्न सघायो । यसैगरी गन्धर्व समुदायको मुखमा कण्ठस्थ रहेको भक्ति थापाकाको वीरगाथा, जंगबहादुरको बेलायत यात्रा, चन्द्रशम्सेरको कर्खा, भोट लड़ाईको सवाइ, सिंहदरबारमा आगलागीबारेको कर्खा, डाँफे र मुरलीको कथा आदिले तत्कालीन सामाजिक एवं राजनीतिक परिवेशका सम्वन्धमा पर्याप्त जानकारी दिएको पाइन्छ । इतिहास र वर्तमानका जनअभिरुचिपूर्ण घट्नाहरुलाई गीतमा उनेर गाउँ-गाउँमा सम्प्रेषण गर्दै हिंड्ने गन्धर्व समुदाय नै तत्कालीन समयका सञ्चार माध्यम (रेडियो, टेलिभिजन वा समाचारपत्र) थिए । उनीहरुलॆ नै हत्या, लूटपाट, बाढीपहिरो आदिको समाचार गीतमार्फत जनसमाजमा प्रवाहित गर्थे । दुःखको कुरा लगभग तीसको दशकपछि गन्धर्वहरुले गीति वृत्तान्त (कर्खा) प्रस्तुत गर्न छाडिसकेका छन् ।

हाम्रो छिमेकी मुलुक भारतमा लोकसाहित्यमार्फत सम्प्रेषण भएको सन्देशले ज्यादै महत्वपूर्ण सामाजिक परिवर्तन ल्याएको दृष्टान्तहरु भेटिन्छन् । भारतमा अङ्ग्रेजको उपनिवेश छँदा त्यहाँका आमसञ्चारका माध्यमहरु अङ्ग्रेजका कब्जामा थिए । त्यही समयमा महात्मा गान्धीजस्ता सामाजिक क्रान्तिका अगुवाहरुले 'भारत छोडो' आन्दोलन  सञ्चालन गरिहेका थिए । उनीहरुले लोकगीत, लोकनाटकजस्ता लोकसाहित्यका अङ्गहरुलाई व्यापक रुपमा उपयोग गरेर अङ्ग्रेजविरुद्ध जनमत तयार पारेका र यसैका परिणमस्वरुप अङ्ग्रेजहरु त्यहाँबाट भाग्न बाध्य भएको प्रसंग भारतीय पुस्तकहरुमा प्रशस्त भेटिन्छन् ।

यस्तैखालको प्रसंग भारतको पश्चिम बङ्गाल प्रान्तमा पनि भेटिन्छ । त्यहाँ बितेको लगभग ३४ वर्षसम्म बामपन्थीहरुले शासनको बागडोर सम्हाल्न सफल भएका थिए । अब जिज्ञासा उठ्छ, अस्थिर राजनीति भएको भारतमा पश्चिम बङ्गाल प्रान्तमा चाहिं बामपन्थीहरुले कसरी एकछत्र शासन चलाए होलान् ? यसको उत्तर खोज्दै जाँदा यसमा लोकसाहित्यमा आधारित सञ्चार प्रणालीको दरिलो भूमिका रहेको पाइन्छ ।

भनिन्छ, पश्चिम बङ्गालका बामपन्थीहरुले स्थानीय निमुखा किसानमाथि जमिनदारले गरेका थिचोमिचोबारे जोडदार आवाज उठाए । जमिनदारविरुद्ध आवाज उठाउन उनीहरुले लोकसाहित्य (परम्परागत रुपमा स्थानीय रुपमा प्रचलित गीत, नाटक, आदि) को व्यापक रुपमा उपयोग गरे । स्थानीय जीवनशैलीसित गाँसिएका जागरणमूलक सांस्कृतिक कार्यक्रमले त्यहाँका श्रमजीवी जनसमुदायको हृदय जित्यो । यसपछि उनीहरु बामपन्थीको पक्षमा उभिए भन्ने आशयका दृष्टान्तहरु थुपै पाइन्छन् ।

परम्परागत सञ्चार प्रणाली स्थानीय लोकजीवन एवम् लोकसंस्कृतिमा आधारित हुन्छ । त्यसैले यसलाई परम्परागत पश्चिमका सञ्चारविदहरुले लोकमाध्यम (Folk Media) भन्ने गरेका छन् । यो सञ्चार प्रणाली लोकपरम्परा र लोकसंस्कृतिसित गाँसिएको हुनाले यसलाई नेपाली परिवेशमा 'लोकसञ्चार' भन्न सुहाउने देखिन्छ । किनभने यसले एकातिर लोकसमाजमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपमा सूचना प्रवाह गरिहेको छ भने अर्कोतिर यसले लोकजीवन एवं लोकसंस्कृतिसित घनिष्ट नाता पनि गाँसेको छ ।

अहिले आधुनिक सञ्चार प्रणालीको तीव्रतर विकास भइरहेको छ । यस्तो बेलामा परम्परागत सञ्चार प्रणालीकॊ कुरा गर्नु असान्दर्भिक र अव्यवहारिक देखिनसक्छ । तर हाम्रो जीवनशैली, चेतनाको स्तर, जटिल भौगोलिक अवस्थिति, सामाजिक  एवम् सञ्चार परिवेश आदिलाई विचार गर्दा नेपालले नेपालले आधुनिक सञ्चार प्रणालीलाई पूर्ण रुपमा अपनाउन सक्ने र परम्परागत सञ्चार प्रणालीलाई पूर्ण रुपमा त्याग्न सक्ने अवस्था छैन ।

अहिले विश्व उन्नति र प्रगतिको युग भनेर चिनिने एक्काईसौं शताब्दीमा प्रवेश गरिसके पनि नेपालले एक्काईसौं शताब्दीको गतिलाई पछ्याउन सकेको छैन । देशका दुर्गम गाउँबस्तीहरु अझै पनि यातायात र सञ्चारको मूल प्रवाहमा मिसिन सकेका छैनन् । राष्ट्रिय प्रसारणमाध्यमको रुपमा रहेको रेडियो नेपाल र नेपाल टेलिभिजनबाट प्रसारित सामग्रीको पहुँच र उपयोगिताका सम्बन्धमा बाराम्बर प्रश्न उठ्ने गर्छन् । गाउँको कुना कन्दरामा अझै पनि पत्रपत्रिका पुग्न नसकेको तीतो यथार्थ हामीसित छ । केही गरी पत्रपत्रिका पुगिहाले पनि सबैले पढ्न सक्तैन ।

नेपाली आकाशमा आमसञ्चारका थुप्रै तरङ्ग दौडिरहे पनि यिनीहरु धेरैजसो सर्वसाधारण जनताको पहुँचमा रहेका छैनन् । केन्द्रीय तथ्याङ्क  विभागले सन् २००१  सार्वजनिक गरेको आँकडालाई आधार मान्ने हो भने पनि नेपालको ५३.१  र २२.५ प्रतिशत घरधुरीमा मात्र क्रमश;  रेडियो र टेलिभिजन सेट रहेका छन् । सोही आँकडाअनुसार नेपालको ४१.३ प्रतिशत घरधुरीमा न रेडियो छ, न त टेलिभिजन सेट नै । आमसञ्चारको सर्वसुलभ साधन मानिएको रेडियो त आधाजसो जनताको घरदैलोमा नपुगेको वर्तमान अवस्थामा हाम्रा दुर्गम गाउँबस्तीमा इमेल एवम् इन्टरनेटजस्ता अत्याधुनिक सञ्चारमाध्यम सजिलै पुग्छ भन्ने कल्पना गर्न गाह्रो छ ।

यस्तो अवस्थामा स्थानीय जीवनशैलीमा आधारित सञ्चार प्रणालीको आवश्यकता छ भन्न करै लाग्छ । यस्तो आवश्यकता परम्परागत सञ्चार प्रणालीले परिपूर्ति गर्नसक्छ । अपठित जनसंख्या बढी रहेको हाम्रो देशमा दुई पृष्ठको लेखभन्दा दुई हरफको लोकगीत सूचनाको सम्प्रेषणीयता वा प्रभावकारितको हिसाबले बढी महत्वपूर्ण हुनसक्छ । त्यसैले स्वास्थ्य र सफाइ, वातावरण संरक्षण, चेलीबेटी बेचबिखन, भिटामिनयुक्त खानेकुरा खानेपानीको स्रोत संरक्षणजस्ता जनजीवनसित गाँसिएका विषयहरुमा जनचेतना जगाउन स्थानीयस्तरमा प्रचलित परम्परागत सञ्चार प्रणाली (गीत, नाटक एवं प्रहसन आदि) ले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । नेपालमा लोकसञ्चारको उपयोगिता र महत्वबारे त्यतिविधि अध्ययन भइसकेको छैन । यसबारे थप र गहन अध्ययन हुन आवश्यक छ ।

यी परम्परागत सञ्चार प्रणाली र परम्परागत आधुनिक आमसञ्चार प्रणालीबीचको भिन्नता खोज्दै जाने हो भने आधुनिक आमसञ्चार प्रणाली प्रविधिसित नजिक देखिन्छ भने पुरानो सञ्चार प्रणाली सामाजिक संस्कारसित । हाम्रो सामाजिक परिवेशलाई हेर्दा दुबै खालका सञ्चार प्रणालीबाट टाढा हुन सक्तैनौ । यी भिन्न तर समाजोपयोगी विशेषता बोकेका दुई सञ्चार प्रणालीलाई मिलाएर एक अर्काको परिपूरकको रुपमा उपयोग गर्न सकेमा यसले नेपाली समाजलाई वृहत्तर सूचना समाजतिर डोर्याउन सघाउने देखिन्छ ।



[अद्यावधिक : २०६८।०६।०, ०६८।११।१९, २०६९।०१।२७, २०६९।०६।२१, २०६९।०९।१९]

Wednesday, September 7, 2011

Departure of Rural Folks


  -Yam Bahadur Dura                                                                                                                             

Gayo maya lahure huna lai

rel ko jhyal ma basera runa lai


[My beloved went Lahur to join  Gorkha Army. He left me alone. He also might have felt alone. For this reason,  he might have wept much by sitting near the window of the train while traveling to Lahur]

This is the summary of this popular Nepali folk song, which is being largely sung by rural people. This song tells the sad story of rural broken-hearts.  Each of visit to Rupaidiha, the marketplace of India, near Nepalgunj – one of frontier cities of Nepal reminds me of this song.

My journey to Rupaidiha witnesses flocks of rural folks entering into India leaving their beloved ones and families alone. Tanga, a-horse-driven biological carriage (cart), assists them to reach Rupaidiha from Nepalgunj.

On December 26, 2004, Naya Samrachana, a local daily of Nepalgunj, had reported about the mass departure of rural folks quoting security sources that 1500 to 2000 rural folks are entering into India via Rupaidiha every day.

I sometimes use tanga to get to Rupaidiha. At the times of my short journey from Nepalgunj to Rupaidiha, I usually meet some innocent people who are on the way to India. I try to read faces of innocent people sitting next to me. They are from far-flung villages of mid-western and far-western development regions of Nepal, and heading towards uncertain destination holding an uncertain future.

I have made short conversation with them in my journeys. One of the youths from Rolpa in his 20s told me, ''I am going to Himanchal Pradesh (India) to feel secured form volatile situation of my village and make some earnings. But I don't know where my actual destination is. I have left my sick parents alone."  His pale and sad face made me unhappy and reminded me of aforesaid tragic folk song again.

This song reflects its own (background) history that it was born after the East India Company (the British Empire) established Gurkha Recruit Center (Gorkha Bharti Kendra) with the purpose recruiting Nepali youths in their forces. Historical document says it was established in India after 'Sugauli Treaty' took place in 1816. Almost 188 years passed since then. Nepal has been witnessing many more social and political upheavals over the century-long period. Scene is changed there. Characters are changed. Their roles and mentalities are also changed. Everything is changed. But one the thing remained same that Nepalis have leaving their country for many reasons.

That is a huge flock of Nepali youths are still entering into foreign countries as our grand fathers did some 188 years ago. They are leaving their homes for their livelihoods. They have compulsions to make their survival by selling their labors in alien places. Lahure (army), gatekeeper, labor or miner, whatever be the form of job, they are continuing the century-old tradition.  Our socioeconomic scenario viz. widespread poverty, social injustices are heavily nurturing this tradition.

We all are much more familiar with the pathetic situation of poor rural masses. Actually, they are deprived of very basic needs viz. foods, clothes and shelters. As a result of that, rural youths are forced to leave the country and their beloved ones as well.

On the other hand, present conflict situation is adding new dimension in it. That is, rural folks are entering into our neighboring country India to save their lives rather than to make earnings.

The nine-year-old armed conflict has heavily forcing rural youths to flee their birthplace or country. More than 70 percent of economically active populations in the mountain regions of Nepal have either migrated or have been displaced due to conflict (The Kathmandu Post, December 12, 2004).

Increasing conflicts in the mountain areas in recent years are threatening survival of innocent rural masses. Rural folks are much more familiar with abduction, illegal detention, killing and other gruesome activities of warring factions. This has created fears and terrors among innocent rural masses and they are feeling insecure day by day. Exodus of rural folk is the result of current conflict situation.

[Courtesy:  The Voice, a Nepalgunj based weekly English vernacular. This article was written in 2004 which was the the height of Maoist Armed Conflict .]

[Updated : Sept. 22, 2011; Nov 21, 2012; January 3, 2013]

Monday, September 5, 2011

बदिलंदो सामाजिक परिदृश्य र हामी

-यमबहादुर दुरा


समयको अविराम यात्राले हामीलाई सम्भावना र चुनौती दुबै दिएको छ, जुन समयको सदावहार विशेषता हो । समयले दिएको यिनै चुनौती र सम्भावनाहरुको माखेसाङलोमा मानव जातिको सम्पूर्ण इच्छा र आकांक्षाहरु जेलिएका छन् । सूचना प्रविधिको तीव्रतर विकास एवम् स्थल र हवाइ यातायातको बढ्दो संजालले अन्तरअन्तरसांस्कृतिक घुलनशीलता र अन्तरक्रियालाई बेजोड ढंगले अघि बढाएको छ । यसबाट हाम्रा इच्छाहरु चुलिएका छन् अनि हाम्रा आकांक्षाहरु उर्लिएका छन् । चुलिंदो चाहना र उर्लिंदो आकांक्षाहरु पूरा गर्ने क्रममा हाम्रो सामाजिक जीवनमा थुप्रै फेरबदल वा परिवर्तनहरु देखापरेका छन् । सामाजिक संरचनाहरु धमाधम बदलिन थालेका छन् । सामाजिक परिदृश्यमा नितान्त नवीनतम् घट्नाक्रमहरु दृष्टिगोचर भएका छन् । त्योपनि तीव्र गतिमा । त्यसैले वर्तमान समयलाई द्रूततर परिवर्तनको युग पनि भन्ने गरिएको छ ।

अहिले हामी परम्परागत जीवनशैलीबाट आधुनिक जीवनशैलीतर्फ फड्को मार्दैछौं । यही कारण होला, हाम्रो बोली व्यवहार तथा रहन-सहनमा थुप्रै अकल्पनीय परिवर्तनहरु आएका छन् । कम्प्युटरको अगाडि घण्टौं-घण्टा बसेर मायाप्रीतिका कुरादेखि लिएर विज्ञान-प्रविधिसम्मका विषयमा कुराकानी गर्नु आधुनिक 'नेटिजन' हरुको दिनचर्या नै बनिसकेको छ । पढेलेखेका नागरिकहरुको जिब्रोबाट अंग्रेजी शब्द निकै उच्चारित हुन थालेका छन् । हामी अंग्रेजी क्यालेण्डरमा अंकित 'साइबर फेस्टिबल' हरुमा रमाउन थालिसकेका छौं । स्वदेशी पात्रोमा अंकित चाडबाडहरु शनैशनै: निरश र महत्वहीन बन्न पुगेका छन् । दशैं, तिहार, साउने, संक्रान्ति एवम् माघे संक्रान्तिजस्ता हाम्रा मौलिक चाडबाडहरुलाई 'भ्यालेनटाइन्स डे' जस्ता 'साइबर फेस्टिबल'  हरुलॆ क्रमिक रुपमा बिस्थापित गर्दै लगेको छ ।


विदेशी फेशन डिजाइनरले तयार पारेको रङ्गीचङ्गी पोशाकले हामीलाई हदैसम्म लोभ्याएको छ । आयातित फेशनको मोडमा डुब्दा हामीलाई घरबुना कपडाले निकै बिझाउन थालेको छ । युवापुस्ता 'डिस्को' र 'क्याब्रे' 'डान्स' को 'एडिक्ट' बन्न थालेको छ । हामीलाई रोदीघरको संगीतमय वातावरण मन पर्न छाडेको छ । बरु शहरका महङ्गा डान्स रेष्टुराहरुमा छेपारी बटार्नतिर हाम्रो मन पल्केको छ । विवाह उत्सवमा पाचैबाजाको मधुर ध्वनि विस्तारै गुन्जन छोडेको छ र ब्याण्डबाजाको आवाज घन्कन थालेको छ । परम्परागत भोज-भतेर र खानपिनलाई आधुनिक 'डिस' र 'कुइजिन' हरुले विस्थापित गर्दो छ । यसैगरी शहरको चमकधमकपूर्ण जीवनशैलीले ग्रामीण जीवनशैलीलाई फिका बनाउँदै लगेको छ ।

यी त भए, हाम्रा जीवनशैलीमा आएका परिवर्तनका केही उदाहरणहरु । संसार परिवर्तनशील छ । यो सबैले बुझेको कुरा हो । समयको बदिलंदो क्रमसँगै हाम्रो जीवनशैलीमा परिवर्तनहरु आइरहेका छन् र आइरहने छन् । यहाँनेर प्रश्न उठछ,  के समयको प्रवाहसँगै आउने सबै परिवर्तनहरु सर्वग्राह्य र समाजोपयोगी छन् ? के यिनीहरुलाई चुपचाप स्वीकार्नु हाम्रो धर्म हो ?  यिनै प्रश्नहरुको उत्तर खोज्नु नै हाम्रो लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ । कुरोको चुरो यहींनेर लुकेको छ ।

समयले ल्याउने परिवर्तनहरुप्रति समाजको त्यति साह्रो असहमति रहँदैन । त्यसो त कतिपय परिवर्तनहरुलाई चाहेर पनि रोक्न सकिदैन । यसो भन्दैमा समाजमा हुने सबै प्रकारका फेरबदल र परिवर्तनहरु मानिसको नियन्त्रण बाहिर छ भन्न मिल्दैन । त्यसकारण समाजको नियन्त्रणमा रहन सक्ने फेरिबदलहरुप्रति विचार पुर्याउनु प्रत्येक नागरिकको दायित्व हुन आउँछ । समाजलाई नै अधोगतितर्फ धकेल्ने परिवर्तनहरुप्रति हामी सजग हुनैपर्छ । हाम्रो सामाजिक परिदृश्यमा देखापरेका परिवर्तनहरुले समाजको सर्वतोमुखी विकासलाई अंगाल्नुपर्छ, कुरीतिहरुलाई हटाउनुपर्छ र हाम्रा उच्चतम सामाजिक मूल्य र मान्यताहरुलाई सुम्सुम्याउनुपर्छ । समग्रमा भन्दा समयको नयाँ पलले ल्याउने परिवर्तनले सिंगो समाजलाई प्रगतिको दिशामा डोर्याउनुपर्छ ।

बिडम्बना नै भन्नुपर्छ, हाम्रो समाजले अंगालेको परिवर्तन सकारात्मक दिशामाभन्दा नकारात्मक दिशामा लम्किंदो छ । आधुनिकताको नाउँमा हामीले अंगालेका व्यक्तिवादी जीवनशैलीले सामाजिक भावनामा धक्का पुर्याएको देखिन्छ । नेपाली जीवनशैलीको आधार मानिने 'जिउँदाको जन्ती, मर्दाको मलामी' भन्ने सामाजिक भावना कताकता बिलाउन थालेको अनुभूति हुन थालेको छ । पढेलेखेका युवाहरुले खेतीपाती गरेमा इज्जत जान्छ भन्ने गलत धारणा मौलाउन थालेको छ । नेपालको मौलिकता झल्कने पोशाक लगाउँदा पाखे संज्ञा पाउन थालिएको छ । घरमा आएका पाहुनाका अगाडि गुन्द्रुक र ढिडो खान लाजको विषय हुन थालेको छ । तर तिनै खानेकुरा शहरको महङ्गो रेष्टुराँमा गएर खाँदा प्रतिष्ठाको विषय हुन थालेको छ । पाहुना अगाडि एचो पैंचो गरेर भए पनि मीठो मसिनो खानुपर्ने संस्कार विकास हुन थालेको छ । वास्तविकतालाई ढाकछोप गरेर भए पनि तडक भडक अंगाल्नुपर्ने भएको छ ।

बासी भात भन्दा हामी नाक खुम्च्याउँछौं तर बासीभातको परिष्कृत रुप 'फ्राइड राइस' लाई शहरका विलासी रेष्टुराँमा महङ्गो दाम तिरेर खानचाहिं इज्जतको विषय ठान्छौं । एफएम संस्कृतिले उब्जाएका छाडा प्रेमप्रसंगहरुले हाम्रा कलिला लालाबालाहरूलाई आफ्ना 'ब्वाइफ्रेंड' वा 'गर्लफ्रेंड' नभएकोमा हीनताबोध हुने अवस्थामा पुर्याएको छ । अझ भनौं, उनीहरुलाई अनावश्यक रुपमा प्रेमातुर बनाएको छ ।

उपग्रह संस्कृति (Satellite Culture) मा चुर्लुम्म डुबेका युवापुस्तालाई हलिउड र बलिउडले मोहनी लगाएको छ । परिणामस्वरुप उनीहरु हलिउड र बलिउडका 'सेलेब्रिटी' हरुबारे चाहिनेभन्दा बढी जानकारी राख्छन् । तर आफ्नै देशको कला र संस्कृतिको प्रवद्र्धनमा जीवन अर्पेका कलासाधकहरुका बारेमा चािहं सामान्य जानकारी पनि राखेका हुँदैनन् । आफ्नै आँगननेरको प्रतिभाबारे बेखबर रहने र तथा सयौं हजारौं किलोमिटर पर रहेका र मानवीयवाहेक अरु नाता नभएका 'सेलेब्रिटी' हरु बारे बढी चासो राख्दा हामीमा 'जिराफ दृष्टि' विकास भएको छ । टाढाको देख्ने तर नजिकको नदेख्ने । यसबाट हाम्रा लोकप्रतिभाहरु ओझेलमा पर्न थालेका छन् । उनीहरुलाई धेरैले देख्न छोडेका छन् । उनीहरुको प्रतिभा नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुनुपर्ने हो तर त्यसो हुन सकेको छैन । हामीमा लोकप्रतिभाहरुप्रति न श्रदाभाव छ, न त उनीहरुको शीप र कला ग्रहण गर्ने चाहना नै । त्यसैले ती लोकप्रतिभाहरु बिरानो र अपहेलित बन्न पुगेका छन् । जताततै तिरस्कार र अपमान सहनु परेर नै होला- एउटै कम्मर तीन ठाउँमा भाँचेर नाँच्ने गाउँले नृत्यपारखीहरुको जाँगर मर्न थालेको छ, सारंगी र मादलमा सल्बलाउने औंलाहरु थला पर्न थालिसेकेका छन् अनि कोइलीको जस्तो मीठो स्वर भएका लोकगायक एवम् गायिकाहरुको गला अवरुद्ध हुन थालेको छ । हाम्रा परम्परागत वाद्ययन्त्र खैजडी र मादलमा माकुराले जाल बुन्न थालेको छ ।

आजकाल हाम्रो भाषिक पक्ष अंग्रेजीमय बन्न पुगेको छ । ममी, ड्याडी, अंकलजस्ता शब्दहरु नेपाली जनजिब्रोमा झुण्डिसकेको छ । हाम्रा छोराछोरीलाई आमा र बाको नेपाली शब्दार्थ बताइदिनुपर्ने दिन त्यति टाढा छैन । छोराछोरीले अंग्रेजी बोल्न नजान्लान् भन्ने त्रासले घरमा मातृभाषा नबोल्ने अभिभावकहरुको संख्या बढ्दो छ । आफ्नो बच्चाले नेपालीको हिज्जे बिगार्दा खासै चासो नराख्ने तर अंग्रेजी शब्दको एउटामात्र हिज्जे बिगार्दा भने सत्यानाश भयो भनेर चिन्ता जाहेर गर्ने अभिभावकहरुको कुनै कमी छैन । हाम्रा रैथानेपनहरु शनै:शनै मर्दैछन् ।

समयले ल्याएका यी तमाम फेरबदलहरुलाई ठीक वा वेठीक भनेर छुट्याउने काम तपाइँहरुको हो । यसले हामीलाई समुन्नत र वैभवशाली भविष्यतर्फ डोर्याउन वा डोर्याउँदैन भनेर निधो गर्ने काम पनि तपाइँहरुकै हो । मैले त वहसलाई अघि बढाएको मात्र हो ।


[साभार : साप्ताहिक विमर्श  (पुस २०, २०५८) । सामान्य परिमार्जन सहित]

[अद्यावधिक : २०६८।०६।१३, २०६८।०६।२८, २०६९।०८।०७]

Friday, September 2, 2011

आमसञ्चार र नागरिक सबलीकरण

-यमबहादुर दुरा

मानिस गरिब हुनु वा पिछाडिनुका पछाडि केही निश्चित कारणहरु जिम्मेवार हुन्छन् भनिन्छ । सांस्कृतिक उद्भव, आर्थिक अवसर, शिक्षाजस्ता पक्षहरु यसमा जिम्मेवार हुन्छन् भन्ने गरिन्छ । जीवनस्तर र वैचारिक धरातललाई उकास्न आवश्यक पर्ने ज्ञान शीप शिक्षा सूचनाजस्ता महत्वपूर्ण पक्षहरुको अभावमा मानिस गरिबीको कुचक्रमा फसेको पाइन्छ । ज्ञान, शीप, शिक्षा, सूचना आदि मनिसको जीवनलाई सहज र सुखमय बनाउन सघाउने माध्यमहरु हुन् । यिनै जीवनोपयोगी तत्वहरुको सहयोगबाट मानिसलाई गरिबी र पछौटेपनको कुचक्रबाट छुटकारा दिलाउन सकिन्छ भन्ने तथ्यलाई समयले पुष्टि गर्दै लगेको छ ।

समयको प्रवाहसंगै विकासको परिभाषा र मापदण्ड बदलिन थालेको छ । हिजोका दिनमा भौतिक विकासलाई मूल रुपमा विकास मानिन्थ्यो । आजकाल मानिसको सोंचाइमा आउने सकारात्मक परिवर्तन र यसको आड र भरोसामा समग्र विकासलई नै साँचो अर्थमा विकास मान्न थालिएको छ ।

विकासको केन्द्रविन्दु मानिस नै हो । मानिस हरेक हिसाबले सबल र सक्षम नभएसम्म विकासका प्रयासहरु असफल रहन्छन् । यसकारण नागरिकलाई सबल र सक्षम बनाउनु नै विकास प्रयासको पहिलो खुड्किलो मानिन्छ । यसलाई समुन्नत समाजतर्फ लम्किने क्रमको पहिलो पाइला मान्ने गरिन्छ । आफ्नो निर्णय आफैंले गर्न सक्ने,  आफ्नो हैसियत आफैंले चिन्न सक्ने र आफ्नो समस्या आफैंले चिन्न सक्ने अवस्थामा पुगेपछि मात्र मानिस सबल र आत्मनिर्भर भएको मानिन्छ ।

'सूचना नै शक्ति हो' भन्ने भनाइ एक्काइसौं सताब्दीको मूल मन्त्र बन्न पुगेको छ । तर सूचना शक्तिशाली र महत्वपूर्ण हुँदाहुँदै पनि यो प्रवाहित वा संचारित भएन भने अर्थहीन हुन पुग्छ । सूचना प्रवाहित वा संचारित हुनुमा नै यसको महत्व कायम रहन्छ । प्रवाहहीन वा सञ्चारहीन सूचना खानीभित्र थन्किएको हीरामोतीजस्तै हुन्छ, जो महत्वपूर्ण हुँदाहुँदै पनि प्रयोगविहीन भएकोले अर्थहीन हुन पुग्छ ।

सूचना प्रवाहका लागि कुनै न कुनै माध्यमको आवश्यक पर्छ । व्यक्ति-व्यक्ति वा अन्य कुनै माध्यमबाट सूचना प्रवाह वा सम्प्रेषण हुन गर्छ । अहिलेको युगमा सूचना आमसञ्चार माध्यमको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । आमसंचार माध्यम रेडियो, टेलिभिजन, पत्रपत्रिका एवम् अनलाइन ले एकै समयमा ठूलो र व्यापक जनसमूहलाई सूचना प्रवाह गर्न सक्ने क्षमता राख्छ । तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको विश्वग्राम (Global Village) मा तीव्र गतिमै सूचना प्रवाह गर्न सक्ने भएकोले आमसंचार माध्यमको अतुलनीय भूमिका रहेको छ ।

सही समयमा प्रवाह गरिएको सही सूचनाले नागरिकलाई सक्षम बनाउन सघाउँछ । क्यान्सर लागेको बिरामीले रोगबारे समयमै जानकारी पाएमा उसको जीवन बच्न सक्छ । आँधी-तुफानबारे समयमै जानकारी दिन सकिएमा सम्भावित विनाशबाट जनधन जोगाउन सकिन्छ ।

सूचना कति शक्तिशाली छ भन्ने कुरा अथ्र्याउन एउटा प्रसंग कोट्याउनु सान्दर्भिक नै होला । सोभियत संघले नेतृत्व गरेको कम्युनिष्ट धार र संयुक्त राज्य अमेरिकाले नेतृत्व गरेको प्रजातान्त्रिक धारबीच सन् १९६० देखि सन् १९८९ सम्म शीत युद्ध (Cold War) चल्यो । यस शीत युद्धको छिनोफानो गोलाबारुदले नभई आमसञ्चार माध्यमले गरेको घट्ना स्मरणीय छ ।

बीबीसी, भ्वाइस अफ अमेरिकाजस्ता पश्चिमा आमसञ्चार माध्यमले प्रवाह गरेको सूचनाले कम्युनिष्ट शासन पद्धतिबिरुद्ध व्यापक जनमत तयार भयो । परिणमस्वरुप सन् १९९० सम्म आइपुग्दा नपुग्दै पूर्वी यूरोप र सोभियत संघबाट कम्युनिष्ट शासन व्यवस्था अन्त्य भयो । यसका पछाडि सूचनाको नितान्त महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो ।

 सूचनाको महत्वबारे आमसञ्चार र पत्रकारिता (२०६४) नामक पुस्तकमा भनिएको छ: 'जो सूचना-सम्पन्न व्यक्ति छ, उ संसारमा जहीकहीं पनि अग्रणी हुन्छ । प्राचीन नीतिशास्त्रहरुले 'विद्वान सर्वत्र पूज्यते' भनेझैं आजको युगमा सूचना-सम्पन्न व्यक्ति सर्वत्र पूजिन्छ भन्न सकिने स्थिति छ ।'

अहिलेको युगमा मानिसको वैभव जाँच्ने माध्यम सूचना बनेको छ । कुनै व्यक्तिले आर्जन गरेको धन सम्पत्तिको थुप्रोले नभई उसले आर्जन गरेको सूचनाले ऊ कत्तिको वैभवशाली एवम् शक्तिशाली छ भन्ने बुझाउँछ । सुसूचित व्यक्तिले (सम्पत्तिको मात्र धनी सूचनाको धनी होइन) लाई धेरै हिसाबले पछि पार्न सक्छ । यसै प्रसंगमा वाल्टर वि्रस्टनले भनेका थिए, 'विश्व अर्थतन्त्रमा सूचनाको सूचाङ्कले सुनको सूचाङ्कलाई बदलिदिएको छ ।' यिनै दृष्टान्तले सूचना कति महत्वपूर्ण छ भन्ने तथ्यको साविती बयान दिन्छ ।

अहिलेको दौडधूप समयमा समसामयिक सूचना प्राप्तिका लागि आमसञ्चार माध्यमहरुमा भर पर्नुपर्ने अवस्था छ  तर आमसञ्चार माध्यमहरुले संधैभरि सही र तथ्यपूर्ण सूचना प्रवाह गर्छ भन्न सकिन्न । मानवीय गल्तीका कारण प्रवाह हुने गलत सूचनाको अतिरिक्त कतिपय अवस्थामा आमसञ्चार माध्यमहरुले नियतवश नै समाजलाई दिग्भ्रमित तुल्याउने किसिमका समाचार एवम् सूचना दिने गरेका थुप्रै दृष्टान्तहरु पनि छन् । यसका पछाडि व्यापार राजनीति एवम् लगानीसंग गाँसिएका स्वार्थहरु जिम्मेवार छन् ।

समतामूलक शोषणरहित एवम् सहअस्तित्वपूर्ण समाज तयार पार्न आमसञ्चार माध्यमले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नसक्छ । यसले समाजका कुकृत्यप्रति औंला तेस्र्याउने र असल-महान् कामहरुप्रति हौसला प्रदान गर्ने गर्छ । आमसञ्चार माध्यमका यस्ता कामहरुले समग्रमा नागरिकलाई सबल बनाउन सघाउँछ । तर आमसञ्चार माध्यमले व्यापारिक एवम् राजनीतिक स्वार्थमा डुबेर कुकृत्य पनि गर्न सक्छ । अर्थात् दिनुपर्ने सूचना लुकाउने र गलत सूचना प्रवाह गर्ने काम गर्न सक्छ ।

यस्तो अवस्थामा समाजको पहरेदार मानिएको आमसञ्चार माध्यमप्रति नै औंला ठड्याउनुपर्ने हुन्छ । यो काम सजिलो छैन । गलत स्वार्थपूर्तिका  माध्यमले गर्ने नाजायज साँठगाँठ अदृश्य हुन्छ । यस्ता क्रियाकलापहरु नागरिकको जानकारीमा नै आउँदैन, जुन समाजका लागि नितान्त घातक हुन्छ । आमसञ्चार माध्यम दुईधारे तरबार हो । यसले नागरिकलाई सबल र दुर्बल दुबै बनाउन सक्छ । आमसञ्चार माध्यमलाई नागरिकप्रति जिम्मवार तुल्याउन र नागरिक सबलीकरणमा सहयोगी बनाउन नागरिक सचेतना पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

[साभार : अनलाइन समाचारपत्र नेपाली पोष्ट  (सेप्टेम्बर १, २०११) ।  यस लेखको पूर्वसंस्करण  रेडियो नेपालको मुखपत्र झङ्कर (वर्ष ५१ संयुक्ताङ्क , २०५८) मा 'आत्मनिर्भरतामा आमसञ्चारको भूमिका' शीर्षकमा प्रकाशित  ।

[२०६८।१०।१२, २०६९।०८।०६]