छोटो भिडियोको संसार

 –यमबहादुर दुरा

डिजिटल युगको तामझामपूर्ण माहोलमा टिकटकको नाम नसुन्ने शायदै कोही होला । दुनियाँका सामु सर्वपरिचित टिकटकलाई ‘प्रतिभा–डबली’ भन्दा पनि फरक नपर्ला । किनभने यसले कलापारखीका लागि प्रतिभा प्रदर्शन गर्ने गतिलो डबली दिएको छ । 

प्रतिभा प्रष्फुटनको अवसर नपाएका कलापारखीलाई रङ्गमञ्च दिएर प्रतिभा अङ्कुरणमा गुन लगाउने टिकटकको गुनिलो देन बिर्सिनसक्नुको छ । यसले सामान्य नागरिकलाई सेलिब्रिटी बनाउने काम गर्दै आएको छ । यसबाट एउटा सामान्य व्यक्तिको परिचय रातारात बदलिन पुगेको छ, जसबाट समाजमा एकप्रकारको हलचल नै आएको छ ।

टिकटकले ल्याएको हलचललाई छोटो भिडियोको युग शुरु भइसकेको सङ्केतको रूपमा पनि लिन सकिन्छ । सामान्य नागरिकको पहुँचमा नभएका स्टुडियोमा निर्मित लामा–लामा भिडियोको आधिपत्य भइरहेको बेलामा सर्वसाधारणको सहज पहुँचमा रहेका छोटा भिडियो एपहरू अस्तित्वमा आएपछि भिडियोजगतको परिदृश्य पूरापुर बदलिएको छ । 

आजकल टिकटकजस्ता सैयौँ छोटो भिडियो एप (डबली) हरू अस्तित्वमा छन् । टिककिक, इन्स्टाग्राम रिल, हिप्पो भिडियो, मेजिस्टो, विस्टिया, फनीमेट, बाइट, भिडियो स्टार, फायरवर्क, लिटलट, ब्युटी भिडियो, जुमर्‍याङ, चिज आदि टिकटकजस्तै छोटो भिडियो डबलीहरू हुन्, जसमार्फत्  हजारौँले आफ्ना प्रतिभा प्रदर्शन गरिरहेका छन् ।

भिडियो ट्रान्सलेटर नामक वेबसाइटमा प्रकाशित एक लेखका अनुसार चर्चित छोटो भिडियो प्ल्याटफर्ममा भिगो भिडियो, टिकटक, लाइकी, म्याजिस्टो लास्सो, भिभा भिडियो, ट्वीच, इन्स्टाग्राम पर्छन् । यीमध्ये लाइकी, इन्स्टाग्राम, टिकटक, भिभो भिडियोले लाइभस्ट्रिमिङको सुविधा पनि दिएका छन् । 

कतिपय देशमा छोटो भिडियोका आफ्नै संस्करणहरू छन् । भिडियोसाइफर नामक वेबसाइटमा प्रकाशित एक लेखमा जनाइएअनुसार छिमेकी मुलुक भारतमा मिट्रन, मोजो, चिङ्गारी, जोश, टिककिट, सेयरच्याट, लिटलट, रोपोसो जस्ता छोटो भिडियो प्ल्याटफर्महरू चल्तीमा छन् ।

परिभाषा

छोटो भिडियो प्रसङ्ग कोट्याउँदा एउटा प्रश्न आउँछ, कति लम्बाइ भएको भिडियोलाई छोटो भिडियो भन्ने ? यसबारे मतैक्य छैन । कतिले १० मिनेटसम्मको भिडियोलाई छोटो भिडियो भन्ने गरेका छन् । तर, अहिलेको बेफुर्सदीको युगमा १० मिनेट त के कुरा, ५ मिनेटको भिडियोलाई समेत लामो भिडियो मान्न थालिएको छ । आजकल त मिनेटमा होइन, सेकेण्डमा सीमित भएको भिडियोलाई छोटो भिडियो आदर्शतम् रूप मान्न थालिएको छ । 

स्प्लाइसएप वेबसाइटमा प्रकाशित एक लेखका अनुसार १० देखि ६० सेकेण्डसम्मको भिडियोलाई छोटो भिडियोको श्रेणीमा राखिन्छ । इन्टाग्राममा १५ सेकेण्डसम्मको भिडियो रेकर्ड गरी पोष्ट गर्ने अवसर उपलब्ध छ, जुन अवसर ट्रिलर, इन्टाग्राम रिल आदिमा ६० सेकेण्डसम्मको छ । यस्तो अवसर टिकटकमा ६० सेकेण्डदेखि तीन मिनेटसम्मको छ ।

इतिहास

छोटो भिडियोको इतिहास लामो छैन । सन् २०१२ मा स्न्यापच्याटले १० सेकेण्ड लामो भिडियो रेकर्ड गर्न सक्ने एप उपलब्ध गरायो, जसमा सन्देश रेकर्ड गरेर साथीसंगीलाई पठाउन सकिन्थ्यो । यसैगरी, सन् २०१३ मा भाइनले ६ सेकेण्डको भिडियो एप उपलब्ध गरायो । 

छोटो भिडियो प्ल्याटफर्महरू एकपछि अर्को गरी आउने क्रममा सन् २०१४ मा म्युजिकल्लीले लिप्सिङ्क सुविधासहितको ६० सेकेण्डको एप उपलब्ध गरायो । सन् २०१६ मा टिकटक अस्तित्वमा आयो, जुन छोटो समयमै सबैलाई उछिनेर संसारभर लोकप्रिय हुन पुग्यो । अहिले पनि टिकटकजस्तै नयाँ–नयाँ छोटो भिडियो डबलीहरू आउने क्रम जारी छ । 

हिजोका दिनमा भिडियो हेर्नका लागि टेलिभिजन सेट नै आवश्यक थियो । अब त्यो असजिलो अवस्था रहेन । स्मार्टफोन आएपछि मोबाइलमै थरीथरीका भिडियो सहजै हेर्न पाइने अवसर पैदा भयो, जुन छोटो भिडियोका लागि एउटा उर्वर भूमि बन्न पुग्यो । 

प्रतिस्पर्धाको घण्टी

छोटो अवधिमै छोटो भिडियो–डबलीको चर्को उपस्थितिले छोटो भिडियो एप उत्पादक कम्पनीहरूबीच तीव्र प्रतिस्पर्धा त छँदैछ, अघि नै ख्याति कमाएका र बजारमा वर्चस्व कायम गरिसकेका कतिपय सोसल मिडिया प्ल्याटफर्महरूले प्रतिस्पर्धाको घण्टी बजेको अनुभव गर्न थालेका छन् । प्रतिस्पर्धाको दौडमा आफू  खरो नउत्रिए पछि परिने भयले उनीहरूले छोटो भिडियोका लागि नयाँ प्ल्याटफर्म सार्वजनिक गरिसकेका छन् । 

उदाहरणका लागि, नेटफ्ल्क्सिले छोटो भिडियो प्ल्याटफर्म ‘फास्ट लाफ्स्’ शुरु गरिसकेको छ भने यु ट्युबले पनि ‘यु ट्युब सर्टस्’ गरिसकेको छ । यसैगरी, स्न्यापच्याटले ‘स्न्यापच्याट स्पटलाइट’ प्रयोगकर्ता सामु ल्याइसकेको छ । फेसबुकले ‘फेसबुक स्टोरी’ मार्फत् तस्बिर तथा छोटो भिडियोलाई स्थान दिँदै आएको छ । यसबाहेक बहुसंख्यक सोसल मिडियाले पनि छोटो भिडियोका लागि अकार्षक प्ल्याटफर्महरू धमाधम खडा गर्दैछन् ।

छोटो भिडियो–डबलीले ल्याएको हलचलले फिचर फिल्म उत्पादन गर्ने चलचित्र उद्योगलाई पनि तरङ्गित तुल्याएको छ । यससँगै छोटो खालका चलचित्र अर्थात् माइक्रोमुभिज् (माइक्रोसिनेमा) को अवधारणा पनि अस्तित्वमा आउन थालेका छन् । 

आजकल छोटो खालका चलचित्र निर्माण हुने क्रमले मूर्त रूप लिइसकेको छ । ‘क्याडिलक’, ‘रुट ६६’, ‘२०८८’, ‘लभ इज अल यु निड’, ‘होल्डिङ द रेन’ । सन् २०१० मा हङकङमा निर्मित चलचित्र ‘क्याडिलक’ पहिलो माइक्रोमुभी मानिन्छ ।

लोकप्रियको रहस्य

एक्काइसौँ शताब्दी सूचना विष्फोटनको युग हो । वर्तमान युगमा सूचनाको कुनै कमी छैन । सोसल मिडियाले मूलतः श्रव्य, लेख्य तथा श्रव्य–दृश्य (भिडियो) माध्यमबाट सूचना सम्प्रेषण गर्छन् । यीमध्ये भिडियोप्रति नै मानिसको आकर्षण बढी छ । सोसल मिडियामार्फत्  धेरै प्रयोगकर्तासम्म पुग्ने लोकप्रिय कन्टेन्ट नै भिडियो भन्ने तथ्य अध्ययनबाट खुलेको छ । मूलतः सोसल मिडियामा प्रयोग हुने सामग्रीमध्ये भिडियोलाई सबै सामग्रीहरूको राजा ९प्ष्लन या बिि अयलतभलत० मान्ने चलन छ ।

भिडियोले यसप्रकारको पद्वी पाउँदापाउँदै पनि सबैले सबै भिडियो हेर्छन् भन्नेचाहिँ छैन । व्यस्त जीवनशैली, चौतर्फी हतारो, विविध रूप–रङ्गका सोसल मिडियाको बाक्लो उपस्थिति आदिले मानिसको एउटै चीजमा ध्यान अडिने समय (attention-span) घट्दै गएको छ । कुनै सामग्रीमा मानिसको छिट्टै ध्यानभङ्ग हुने अवस्था छ । यसलाई ‘ट्याकल’ गर्न छोटो समयमा प्रभावकारी किसिमले सूचना सम्प्रेषण गर्नुपर्ने चुनौती हामीसामु आएको छ ।

छोटो भिडियोको आगमन यसैको जवाफ हो । छिटो, छरितो र प्रभावकारी किसिमले आफ्नो कुरा राख्नका लागि छोटो भिडियो एकदमै उपयुक्त माध्यम मानिएको छ । प्रडक्ट ट्युटोरियल्स्, शैक्षिक सामग्री, ब्राण्ड विज्ञापन, लामो चलचित्रको टिजर, नयाँ उत्पादनको विज्ञापन, पूर्वघटित घटनाको पूर्वस्मृति प्रस्तुतीकरण आदिका लागि छोटो भिडियो अतिशय उपयोगी मानिन्छ ।

यसैगरी, प्रयोगकर्ताबीच तीव्र विस्तार (fast transmission) को सम्भावना,  सामग्री एकदमै छोटो भएकाले दोहोर्‍याइ-तेहर्‍याइ हेर्न सकिने अवस्था, एउटा सोसल मिडिया प्ल्याटफर्ममा भएको सामग्री अर्को प्ल्याटफर्ममा सेयर हुने (cross-platform sharing) तीव्र सम्भावना, प्रस्तुतिमा रोचकपन आदिका कारण छोटो भिडियो एकदमै छिटो भाइरल हुन्छन् । प्रभावकारी किसिमले तयार पारिएको छोटो भिडियो प्रयोगकर्ताको स्मृतिमा लामो समयसम्म रहन सक्छ ।

अर्को कुरा, गुगल सर्च इञ्जिनमा छोटो भिडियोहरू अग्रस्थानमा देखापर्छन्, जुन जानकारी रककन्टेन्ट वेबसाइटमा प्रकाशित एक लेखमा छ । यसरी, छोटो भिडियोको लोकप्रियताका ग्राफ निरन्तर बढिरहेको देखिन्छ । यही भएर होला, हरेक १० जना स्मार्टफोनधारीमध्ये सताजनाले छोटो भिडियो कुनै न कुनै एप प्रयोग गरेको अध्ययनले बताएको छ । 

छोटो भिडियोको अरू सकारात्मक पक्षहरू पनि छन् । पाँच मिनेटको चिया–ब्रेक होस् वा बस पर्खँदाको छोटो समयमा किन नहोस्, यस्ता भिडियो हेरेर मनोरञ्जन लिन सकिन्छ । अर्कोतिर, छोटो भिडियो बनाउन र प्रयोग गर्न पनि सजिलो छ । यस्ता भिडियो बनाउन धेरै योजना बनाउनु पर्दैन । उत्पादन खर्च पनि धेरै लाग्दैन । यसैगरी, छोटो भिडियो शिर्जनशील भिडियोग्राफरहरूका लागि आम्दानीको माध्यम पनि बनेको छ ।

छोटो भिडियोका यिनै गुनिलो पक्षलाई ध्यानमा राखेर यसको बहुपक्षीय उपयोग हुन थालेको छ । यसलाई बजारीकरणको भरपर्दो माध्यमका रूपमा लिन थालिएको छ । एक अध्ययनले ८५ प्रतिशत विदेशी कम्पनीले छोटो भिडियो बजारीकरणको माध्यम (a marketing tool) का रूपमा प्रयोग गरिसकेका छन् । ८४ प्रतिशत ग्राहणले छोटो भिडियोमा आउने विज्ञापन हेरेर सरसामन किन्ने गरेको पनि अध्ययनबाटै खुलेको छ । 

बिसौनीनेर

विगतमा भिडियो उत्पादक तथा प्रयोगकर्ताबीच ठूलो खाडल थियो । छोटो भिडियोको युग आएपछि उत्पादक तथा प्रयोगकर्ताबीच खाडल पुरिँदै गएको मात्र होइन, उनीहरूबीचको सीमारेखाको काँडेतार पनि हट्दै गएको छ ।

आर्थिक वैभवमा रमाएका बिलिनियरदेखि सडकका ठेलागाडा धकेल्ने कर्मजीवी नागरिकसम्मले छोटो भिडियो बनाउन थालिसकेका छन् । सूचना र मनोरञ्जनको उपभोगमा धनी र गरिबबीचको सीमा मेट्न सघाउने यसप्रकारको रोचक डिजिटल घटनाक्रमलाई क्रान्तिकारी फड्कोको रूपमा नस्वीकारी सुखै छैन । 

[युवामञ्च । साउन, २०७९ । पृ.५०-५३]