Tuesday, June 28, 2011

भूगोल र लोकगीत

-यमबहादुर दुरा

सम्भवत: मानव जीवन सुखदुखको गठजोड हो । सुखदु:खले सिर्जना गरेको घामछायामा मानिस गुनगुनाउन थाल्छ ।  लोकसाहित्यका अध्येताहरु भन्ने गर्छन्, सुखदुःखमा गुनगुनाउँदा गुनगुनाउँदै लोकगीतको जन्म हुन्छ । यसरी सुखदुःखमा गुनगुनाउँदा गुनगुनाउँदै जन्मेको लोकगीत धेरैका लागि मन भुलाउने र मन बुझाउने  सरल, सहज र प्रिय माध्यम हो । खासगरी गाउँबस्तीका कर्मजीवीहरुका लागि । शायद, भूगोल र मानवीय जिजीविषा लोकगीतका जन्मदाता हुन् । त्यसैले लोकगीतमा भूगोल र मानवीय जिजीविषाका प्रतिविम्बहरु भेटिन्छन् ।

भूगोल र मानवीय जिजीविषाका तमाम आयामहरुमा लोकगीतका फाँकी र फुंदा गाँसिएका छन् । 'दुई दिनको जिन्दगी बिताउन, मेरो माया कहाँ हो कहाँ मुग्लानमा ', 'आगे आगे तोपैको गोला, पछि पछि मेसिन गन भरर ', 'राम्दी पुल तरने बित्तिकै, बाँचे भेट मरे त यत्तिकै ', 'आमा तिमी नरुनू मेलैमा, मैले डाँडो काटने बेलैमा ', 'आमा रुँदै गाउँबेसी मैलैमा, छोरो रुँदै गोरखपुर रेलैमा '  :  मुग्लानी जीवनवृत्ति र लाहुरे जीवन पद्धतिसंग नाता गाँस्ने यी र यस्ता लोकभाका सांचो अर्थमा भूगोल र जिजीविषासंग नाता गाँसिएको जीवनशैलीको नेपाली संस्करण हुन् ।  भूगोल र जिजीविषाको यी आयामहरुसंग नेपाली जनजीवनको नाता अटुट र अगाध छ । यस अर्थमा भूगोल र लोकगीतको अन्तरसम्बन्धलाई  माटो र मुटुको नाताको रुपमा परिभाषित गर्दा अन्यथा ठहरिने छैन ।

'मादी दोभान, न तिम्लाई न मलाई गयो जोवन', 'तिनाउ खोलाको, के भर छ र नि मर्ने चोलाको ' : गाउँबस्तीमा गुंजने यस्ता लोकभाकाहरुले एकतिर भूगोल र अर्कोतिर मानवीय जीवनको वास्तविकतालाई समेटेको छ । यस्ता लोकभाकाको पहिलो फाँकीमा भूगोल भेटिन्छ भने अन्तिम फाँकीमा मानव जीवनका सुखदु:ख र वास्तविकताहरु ।  जीवनको वास्तविकता बोल्ने यी लोकभाकाहरुले हामीलाई मानवीय सम्वेदनाका गहिराइसम्म पुर् याइदिन्छ । त्यसैले हाम्रा लोकभाकाहरु गीतमात्र  नभएर ब्रह्मवाक्य पनि हुन्  ।

कतिपय नेपाली लोकगीतहरु आफैंमा 'नेपाल परिचय ' हुन् । 'बेनीको बजार, जता माया उतै छ नजर', 'गाउँशहरमा लमजुङ दरबार, मायालाई दिने थिएँ फूलजस्तो जोवन भइसक्यो मेरो घरबार ', 'घर त मेरो यहाँ होइन लमजुङ, छोडीजाने मायालाई के सम्झुम् ', ' घर त मेरो हो स्याङ्जा जिल्ला माया लाउन मिल्ला कि नमिल्ला ', 'सिन्धुलीगढी घुमेर हिंड्दा सुन्तलीमई कतिमा राम्रो दरबार ' आदि लोकगीतले नेपालकोको भूगोललाई चिनाउने काम गरेका छन् । यी लोकभाकाहरुमा नेपालको भूगोल प्रतिविम्बित भएका छन् । त्यसैले यिनीहरु 'नेपाल परिचय' का श्रव्य पुस्तक हुन् । 

 
सूचना प्रविधि विकास र यातायातको विस्तार नहुँदाको घडीमा भौगोलिक विकटता र भौगोलिक जटिलताले संचार, संवाद र भेटघाटको दायरालाई साँगुरो बनाइदिन्थ्यो । भूगोलले सिर्जना गरेका विकटता एवम् जटिलताप्रति लोकगीतमार्फत आक्रोश व्यक्त भएको  पाइन्छ । 'अल्को डाँडा नभए हुनिथ्यो, म बोलेको मायाले सुन्निथ्यो', 'तिमलाई हामलाई छेकने डाँडोलाई लगे हुन्थ्यो पैह्रोले सलल', ' यो मायालाई मै लान्छु चोरेर, अल्को डाँडा मेसिने फोरेर ' जस्ता लोकगीतले यही  यथार्थको  साक्षी बक्ने काम गरेका छन् ।

संसारले जादुमय शैलीमा भौतिक प्रगति गरिरहेको वर्तमान घडीमा पनि भौगोलिक विकटताका निम्त्याएका अनगिन्ती समस्याहरुबाट हाम्रा गाउँबस्ती ग्रसित छन् । बाटोघाटोको उचित व्यवस्था नहुँदा अनि खोलामा फड्के र झोलुङ्गे पुल नहुँदा  खोला वारि र पारिको  साँगुरो दुरी पनि धर्तीको अल्लो छेउ र पल्लो छेउजत्तिकै टाढा हुन पुग्छ । त्यसमा पनि बर्खा लागेर खोला बहुलाउन थालेपछि त स्थिति झन जटिल बन्न पुग्छ । हिउँदमा कमिला हिड्ने खहरे खोला पनि चलचित्रको 'भिलेन' बनेर उभिन्छ, बर्खा याममा । बर्खा यामले सिर्जना गरेको विषम परिस्थितिमा भेटघाट गर्ने अनि  मन र मुटु  साट्ने मौका स्वाभाविक रुपमा टरेर जान्छ । यस्तो अवस्थाले गाउँबस्तीका कर्मजीवी - जो वास्तविक नायक-नायिकाहरु हुन्- लाई अलगथलग पारिदिन्छ । अनुभवले खारिएर प्रस्फुटन भएका लोकसुस्केराले यही वास्तविकतलाई पुष्टि गर्छ : ' खोलापारि म माया लाउँदिन, बर्खा लाग्यो आइरहन पाउँदिन '।

भूगोलले टाढा र मनले नजिक ठहरिएका मानिससंग हृदय साटिएपछि उनीहरुमा निरन्तर भेटघाट गरेर मनको कुरा पस्कने लालसा बढ्दो हो । तर भनेको बेलामा र भनेको ठाउँमा भेटघाट गर्न असंभव हुँदो हो, भूगोलले टाढा बनाइदिएकोले । अनि मन वेपत्तासंग छटपिटंदो हो । त्यसैले हरदम भेटिरहने तिर्सनालाई मनमा पाल्दापाल्दै माछीकाँडे डाँडाको गीत जन्मियो होला :

तिमलाई टाढा, मलाई  नि टाढा
माछीकाँडे डाँडामा घर सार


मिलन र बिछोड त प्रकृतिको नियम नै हो । मिलनमा खुशी हुनु अनि विछोडमा दुःखी हुनु मानव स्वभाव हो । एउटा अनिश्चित भविष्य बोकेर धन कमाउन परदेश हिडेका आफन्तजनको पीरले कसको मन नरुवाउला !  त्यसमा पनि न च्याटिङ, न चिठीपत्र, न त टेलिफोनमार्फत नै खै-खबरको आदन-प्रदान । अशिक्षा र अभावले गाँजेको गाउँबस्तीमा सञ्चारको आधुनिकतम्  सुबिधा कसरी उपलब्ध होस् र  !  मुग्लान पस्नेको सन्चो विसन्चोबारे केही थाहा हुने कुरै भएन, यस्तो अवस्थामा । अनि त व्यथित मनहरु त्यसै त्यसै सुसेलिन थाल्छन्  : ' गयो माया मर् स्याङ्दी तिरैतिर, सन्चो छ कि विसन्चो लाग्छ पीर ' ।

आजभन्दा ३०/ ४० वर्षअघिको नेपाली समाजको तस्बिरलाई एकपल्ट प्रयास गरौं । विगतमा यातायात र संचारको राम्रो व्यवस्था नहुँदा एउटै देशभित्रको भूगोल पनि एकादेशजस्तो भएको थियो, जुन कुरा लोकगीतमार्फत व्यक्त भएका भावनाहरुबाट प्रष्ट हुन्छ । खासगरी नौडाँडा  कटाएर विवाह गरिदिएका छोरीचेलीहरुको पीडा थामिनसक्नुको थियो । लोकगायिका कविता आलेको यस गीतले यही अवस्थाको प्रतिनिधित्व गर्छ :

सिरसिरे डाँडाको फिरफिरे हावा उडायो पछ्यौरी
बिरानो देशमा दियौं बाबा रुवायौ बेसरी

गाउँ र बेंसीको दूरी खासै लामो त होइन । तर घडीको सूईझैं घुमिघुमी आउने कामको चटारोले गाउँघरका कर्मजीवीहरुलाई फुत्कनै दिंदैन। कामको व्यस्तताले गाउँ र बेंसीमा अलगथलग भएका प्रियजनहरुबीच कतिपय अवस्थामा त महिनौंसम्म भेटघाट नहुने परिस्थिति सर्जना हुनसक्छ । कुनै मौकाले गाउँको माया बेंसीमा झरेर भेट भयो भने उमङ्गको सीमा रहँदैन । अनि गीतमार्फत खुशी साटासाट हुनथाल्छ :

आज मेरो साइतै परेको
गाउँको माया बेंसीमा झरेको

कसलाई के थाहा छ र ! यो गोलो पृथ्वीमा कतिखेर कोसंग भेट हुन्छ भन्ने कुरा ।   यस किसिमको अनपेक्षित भेटघाटले निम्त्याएको  सुखद संयोगलाई लोकगीतका पारखीहरुले चोपिलो र रसिलो पारामा गीतको मालामा उनेका छन् : 'तिमी कहाँको म कहाँको कहाँको,  दुई खोलीको पानीझैं भेट भाको ' ।

प्रियजनसंगको एकपटकको भेटघाटले मात्र मन नभिरंदो हो । घरिघरी भेट्न मन लाग्दो हो । तर घरव्यवहार मेलापात वनपातजस्ता कामकाजको चटारोले संधैभरि भेटघाट गर्न संभव नहुनु स्वाभाविकै हो । कतिपय भेटघाट त भाग्यको खेल पनि होला । एकपटक भेट भएपछि दोस्रो पटक भेट हुन्छ भनेर कसरी सुनिश्चित गर्न सकिन्छ र ! त्यसैले एकपटक भेटघाट गरेर छुट्टिने बेलामा फेरि भेटघाट गर्न पाइने हो कि होइन भन्ने चिन्ताले सताउँदो हो । यही चिन्ताले भाउन्न भएको बेलामा भविष्यवाणी गर्नसक्ने क्षमता राख्ने भाग्य-विधातालाई नै प्रश्न गर्ने क्रममा यस मार्मिक गीतको जन्म भएको हुनुपर्छ :

फेरि भेट होला कि नहोला
दुई खोलीको दोभान कहाँ होला

यिनै विकट र जटिल परिस्थितिहरुसंग  मानव जीवनका भोगाइहरु उनिएका छन् । यस अर्थमा भूगोल र लोकगीतबीच नङ र मासुको जस्तै अन्तरसम्बन्ध छ भन्न करै लाग्छ । भूगोल र लोकगीतको अन्तरसम्बन्धको जति चर्चा गरे पनि कमै हुन्छ । मानव जीवनका सुखदुःखहरुका भावनाहरुको ओइरो कहिले पनि रित्तिने छैन । यिनै सुखदुःखहरुलाई खोकिलामा च्यापेर हाम्रो जीवनयात्रा अघि बढ्दैछ  । अनि नेपाली भूगोलमा लोकगीत भेटिन्छ र लोकगीतमा भूगोल भेटिन्छ । यी दुबैमा नेपाली जनजीवनको ढुकढुकी भेटिन्छ । त्यसैले नेपाली भूगोल र नेपाली लोकगीत बिछट्टै प्यारो लाग्छ ।

[साभार : नेपालीपोष्ट (जनवरी १९, २००९) यसको परिमार्जित संस्करण जनपहुँच  (वर्ष १ अंक ३ जेठ २०६८)  पनि प्रकाशित

[अद्यावधिक : २०६८।०६।२४, ०६८।१०।२९, ०६८।११।०१, ०६८।११।०२, ०६८।११।०३, ०६८।११।०४, ०६८।११।०९, २०६९।०८।०७]  

Monday, June 27, 2011

Journalism and Mass Communication Teaching ----- One-Dimensional vs. Multi-Dimensional Person


-Yam Bahadur Dura

It is said that a good teacher is like a window through which many young people see their future. Ideally speaking, a teacher is the mentor of students who guides them to a beautiful future equipping them with life skills and knowledge. There is no doubt that a good teach is a 'role model'. His/her pattern of knowledge delivery and way of dealing assist many students to shape their future.

However, the ground reality seems to be different if we connect this philosophical aspect with a 'journalism and mass communication' teacher. To a greater extend, a 'journalism and mass communication' teacher has been failing to be a 'role model'. There are many more socioeconomic reasons behind this situation. For many, it has become a job of least priority, not that of first priority. Why? It has two mains reasons.  The first reason is that they do not see job security in teaching. The second reason is that teaching is low paid and low profile job in Nepal. It seems to me that teaching career has pursued by only those people who are either very much addicted to teaching career or  they have perceived it as a last resort .

These hiccups in 'teaching and learning environment' can leave far-reaching consequences on the career of teachers and future of students. This can led a teacher to a situation wherein s/he is compelled to be less loyal to his job of teaching. On the other hand, the existing situation has victimized students as well. Overtly or covertly, they have been missing a wholeheartedly devoted teacher.  This results in weak academic performance, especially in practical activities.

 Despite this adverse situation, 'journalism and mass communication' subject seeks a fully devoted teacher. Academically speaking, 'journalism and mass communication' is a high demanding subject in terms of its course requirements. To deliver a full-fledged knowledge regarding the subject matter to his/her students, a 'journalism and mass communication' teacher should be a versatile person. This means s/he should have both theoretical and practical knowledge with regard to news gathering, newsroom process (even darkroom process), dimensions of communication, and many more media-related technological aspects along with knowledge of teaching pedagogy.  In addition, s/he should spend much time with the assignment of students beyond his/her normal duty hours.

 These necessities raise serious questions. Is a 'journalism and mass communication' teacher capable enough to meet all those requirements in this present socioeconomic situation? Being a low paid job holder, a 'journalism and mass communication' has to take more periods at different colleges. S/he must do it because it is a question of livelihood. This marathon-like race has given them a new identity. They are notoriously known as 'helmet teachers' who run like a runner college to college for their livelihood . What about quality if s/he spends much of the times by running here and there? Do they have free time to consult a library? Can s/he pay for expensive latest books to earn fresh insights regarding his/her subject matter? This state of affairs hardly lets them to paint a rosy picture of their own and that of academic environment.  By and large, the morale of a 'journalism and mass communication' teacher does not seem to be that much high.Only handful of 'journalism mass communication' teachers seem to be proud of their job.

Let's talk about academic environment of teaching and learning, Due to lack of enough public forums for discussion, many intellectuals have rarely got chances to floor their ideas among the wider circle of scholars. This has minimized potentials of exploring cognitive domain (knowledge, comprehension, application, analysis, synthesis and evaluation) and affective domain (characterizing, conceptualizing valuing, responding, and receiving).  For the betterment of teaching and learning environment, maximum exploration of cognitive domain and affective domain is a must.   The absence of these domains many of the intellectual works in 'journalism and mass communication' sector have gone unchecked, which is considered to be big hurdle in 'teaching and learning environment.' This is because there is lack of culture of extensive public discourse.  Public forums like Martin Chautari should be opened to promote this culture.

 The profession of teaching - no matter whatever disciple of study it is - demands a 'multi-dimensional person'. But our socioeconomic environment is frequently trying to produce a 'one dimensional person'.  This reality has forced us to conclude that 'journalism and mass communication' teacher has become a magic window through which one can see a distorted view of future. That's why the magic window should be corrected by removing its loopholes. To this end, the present socioeconomic environment should be taken into right direction. By doing this, we can begin a journey through which we can reach a prosperous future.

[Courtesy: Media Newsletter (June, 2011), which is a publication of Communication Study Center (CSC)/ Department of  Journalism and Mass Communication at Madan Bhandari Memorial College.]

[Updated : January 31; 2012, June 27, 2012]