Saturday, November 24, 2012

बिदा हलो क्रान्ति–नायक !

-यमबहादुर दुरा

हलो क्रान्तिका अगुवा, जयतु संस्कृतम् आन्दोलनका सदस्य, इतिहास अन्वेषक र शैक्षिक एवं सामाजिक क्षेत्रका अथक अभियन्ता श्रीकान्त अधिकारी हामीबीच रहनुभएन । उहाँ २०६९ साल कात्तिक ३० गते भाइटीकाको दिन ८५ वर्षको उमेरमा यस भौतिक दुनियाँबाट बिदा हुनुभएको छ । उहाँ सबैको प्रेरणापुञ्ज हुनुहुन्थ्यो । उहाँ ब्रह्मलीन भइसके पनि उहाँले हामीमाझ छाडेर जानुभएको विरासतबाट नयाँ पुस्ताले सिक्नु पर्ने र अनुप्राणित हुनु पर्ने थुप्रै  पाठ छन् ।

समाजमा जरो गाडेर रहेका कुरीतिहरूलाई जरैबाट उखेल्नु पर्छ भन्ने चेतले उहाँ ओतप्रोत हुनुहुन्थ्यो । ब्राह्मणले हलो नजोत्ने परम्परागत मान्यतालाई उहाँ ठालू मानसिकताको उपज मान्नुहुन्थ्यो । यसलाई चुनौती दिंदै पण्डित तोयानाथ अधिकारी, लप्टन शेषकान्त अधिकारी, श्रीकान्त अधिकारी, मुखिया हरिभक्त पौडेललगायतका व्यक्तिले लमजुङको दुराडाँडामा विसं २००६ साउन ११ गते हलो जोतेपछि नेपालको राजनीतिक, सामाजिक वृत्तमा हलचल नै ल्यायो । उहाँहरू चौतर्फी आक्रमणको निसाना बन्नुभयो । पतनको सङ्घारमा रहेका राणा शासकले विद्यमान राजनीतिक व्यवस्थाविरुद्धको साङ्केतिक आन्दोलन ठानेर उहाँहरूलाई जेलमा पठाए । अर्कोतिर, समाजको मान्यताविपरीत हलो जोतेकाले उहाँहरू ब्राह्मण समाजभित्रै आलोचित र अपहेलित हुन थाल्नुभयो । कतिपयले त दुराडाँडाका ब्राह्मणहरूसँग सोली–डोली चलाउन पनि गाह्रो माने । यस्तैमा विसं २००८ सालमा लमजुङमा बाढीपहिरोले ठूलो क्षति ग¥यो । यसको दोष पनि हलो क्रान्तिका अगुवाहरूलाई नै लाग्यो । बाहुनले हलो जोतेकाले देउता रिसाएर प्राकृतिक विपत्ति आएको हो भनेर तत्कालीन रुढीबादी समाजले टिप्पणी गर्यो ।

Saturday, November 10, 2012

च्यानपाटा बजार

-यमबहादुर दुरा

च्यानपाटा बजार । कुनै समयमा दुराडाँडा क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक केन्द्र । नून–तेलदेखि लत्ताकपडासम्मका सामानहरु किन्न पाइने ठाउँ । खेती किसानी गरेर जीवन धान्ने कर्मजीवी दाजुभाइ दिदीबहिनीहरुले औंशी-पूर्ने र फुर्सदको समय निकालेर किनमेल र घुमघाम गर्ने गन्तव्य अर्थात् एउटा गाउँले बजार । छुट्टीमा आएका लाहुरेहरु टहलिने एउटा सानो ‘हिल स्टेसन’ । विद्या आर्जन गरेर सुन्दर भविष्य निर्माण गर्न चाहने विद्यार्थीको तीर्थस्थल । च्यानपाटाको परिचय बहुआयमिक छ ।

च्यानपाटा बजारसँग मेरो पनि थुपै अनुभूतिहरु गाँसिएका छन् । धेरै मीठा सम्झनाहरु  मनको तख्तामा खात लागेर बसेका छन् । खासगरी बाल्यकालमा मेरा आँखाले च्यानपाटा बजारमा पिएका दृश्य अमिट छन् र मनले भोगेका अनुभूतिका भुमरीहरु बेमिसाल छन् । च्यानपाटाले मेरो मनको क्यानभासमा थुप्रै तस्बिरहरु बनाएको छ, जुन हत्तपत्त मेटिन गाह्रो छ । समयले पछि पारेका तर मनको चित्रपटबाट  नमेटिएका  ती तस्बिर यति जीवन्त छन्, तिनीहरु मेरो मनसँग हरदम कुराकानी गरिरहन्छन् । त्यतिबेलाका त अनुभूतिहरु बिछट्टै रसिला र मीठा छन् । त्यसै भएर त होला नि ! मेरो मनको मझेरीबाट उठ्ने झझल्कोको लर्कोले निरन्तर पछ्याइरहन्छ, च्यानपाटा बजारलाई । एकपटक होइन, दुइपटक होइन, हजारौं पटक ।

च्यानपाटाबजारमा स्थापित खजे दुराको पुरानो शालिक अगाडि बसेर फोटो खिचाएका तत्कालीन युवायुवतीहरु

मैले बाल्यकालमा चिनेको च्यानपाटाको परिचय अलि भिन्न छ । नेबिको बिस्कुट र खाजा बिस्कुट किन्न पाइने ठाउँ । पीपलगेडी मिठाइ र माला मिठाइ किन्न पाइने ठाउँ । बेलुन किन्न पाइने ठाउँ । दशैंमा नयाँ लुगाफाटा किन्न पाइने ठाउँ। भकुण्डो किन्न पाइने ठाउँ । अरु यस्तै चिजबिज किन्न पाइने ठाउँ । त्यसैले त च्यानपाटा जान पाउँदा मेरो बालसुलभ मन त्यसै–त्यसै फुरुङ्ग पर्थ्यो । कहिले बाको पछि लागेर त कहिले हजूरआमाको पछि लागेर च्यानपाटा  पुग्थेँ । त्यसबेला च्यानपाटा पुग्ने जोकोही पनि त्यतिबेलाका नामुद साहू धूलिखेले माहिलाको पसलमा एकपटक नटेकी घर फर्कंदैनथे । म पनि धुलिखेले साहूको पसलमा पुग्थेँ । त्यहाँ पुगेपछि पसलमा सजाएर राखिएका सामानहरु देखेर मन निकै लोभिन्थ्यो । ती सामानहरू देख्दा मनमनै सोंच्ने गर्थें, ‘भएभरका बिस्कुट जति झोलाभरि उठाएर ल्याउन पाए क्या मजा हुन्थ्यो ।’


***

दुराडाँडाको माटोमा हुर्किंदै गर्दा २०३५/०३६ सालपछिका सम्झनाहरु  मेरो मनको क्यानभासमा क्रमिक रुपमा गाढा बन्दै गएको अनुभव छ, मलाई ।  म सानो छँदा चिनी हालेर चिया खाने चलन थिएन । मेरो स्मृति तन्तु गलत छैन भने मैले जीवनमा पहिलोपल्ट चिनी हालेको चिया खाएको ठाउँ च्यापाटा नै हो । गुलियो चिया खान पाउने ठाउँ मेरो लागि प्रिय थियो । जीवनमा पहिलोपल्ट बजारू झिलीमिली देखेको ठाउँ पनि च्यानपाटा नै हो । 'उपभोगवादी संस्कृति' सँग मैले नाता गाँसेको ठाउँ पनि सम्भवतः त्यही नै थियो । पूँजीवादसँग नाता गाँस्न मलाई त्यही च्यानपाटा बजारले सिकाएको थियो । अर्थात् एउटा गाउँले केटा च्यानपाटा बजारको चमकधमकसँगै पूँजीवादको चङ्गुलमा नजानिँदो किसिमले फँस्दै थियो ।

ठूलोस्वाँराको सरस्वती सदन निमाविमा सात कक्षा पास गरेपछि आठ कक्षामा सर्वोदय माविमा भर्ना च्यानपाटासँग मेरो नाता अरु गाढा भयो ।  २०४३ सालमा एसएलसी दिनुभन्दा अघिसम्म गाउँबाट च्यानपाटासम्मको दूरी हरेक दिन नापिरहन्थेँ ।  त्यसबेलाको चञ्चले उमेरमा भाँगुबाट च्यानपाटासम्मको दूरी ४५ मिनेटमै पार गरिन्थ्यो । घर फर्कने बेलामा गाउँलेका लागि मट्टीतेल, खानेतेल, साबुनजस्ता आवश्यकीय सामान बोकेर ल्याइदिनु पनि मेरो दिनचर्या नै बन्थ्यो ।

हरेक चाडवाडको मुखमा च्यानपाटा रमाइलो बन्थ्यो । अझ  दशैंको मुखमा त च्यानपाटा बजारको चहलपहल र रौनक बेग्लै हुन्थ्यो । लुगाफाटा, नूनतेल, मरमसला र खाँचोका सरसामान किन्न जानेहरुको घुइँचो लाग्थ्यो । बिदामा घर फर्किएका लाहुरे, बटुवा एवम् भरियाहरुको ताँतीले च्यानपाटा बजारलाई जीवन्त बनाउँथ्यो । दशैंमा नयाँ लुगा किन्ने र सूचीकारलाई सिउन दिनेहरुको भीड उत्तिकै हुन्थ्यो । सूचीकारको मेसिनले निकालेको खटखटाहटपूर्ण आवाजले च्यानपाटा बजार गुञ्जयमान हुन्थ्यो । वर्षैभरि फाटेको लुगा लाए पनि चाडवाडका बेलामा नयाँ लुगा लाउन पाउने लालसाले धेरैको मन उद्वेलित हुन्थ्यो ।

गाउँले बजार भएकोले औंशी-पूर्नेको समयमा च्यानपाटाको चहलपहल बढ्थ्यो । औंशी-पूर्नेमा हल चल्दैनथ्यो । यसबाट खेतीपातीमै जीवन अर्पिने कर्मजीवीहरूलाई  अलि हलो हुन्थ्यो । त्यही मौका छोपेर गाम्ले दाजुभाइ गाम्ले दिदीबहिनीहरु च्यानपाटा घुम्न निस्किन्थे । भरे नून तेल र खिस्रीमिश्रीको पोको पुन्तुरो बोकेर घर फर्कन्थे ।

कुनै समयमा च्यानपाटा बजारमा सुनको काम गर्ने सुनकर्मीहरूको व्यवसाय राम्रै जमेको देखिन्थ्यो । त्यहाँ दुरा–गुरुङ समुदायका लाहुरेनी दिदीबहिनी अनि गाउँका अन्य चेलीहरूको ठूलै भीड लाग्थ्यो । उनीहरू ढुङ्ग्री, बुलाकी, जन्तर, कण्ठजस्ता रैथाने गरगहनाहरूको 'अडर' दिन सुनकर्मीहरूकहाँ धाउँथे  । सुनकर्मीहरूलाई गहनाको 'अडर' लिन भ्याइ नभ्याइ हुन्थ्यो । आरनको भर्भराउँदो आगोमा सुन खारेको, टक टक गरेर विस्तारै सुन पिटेको, गहनामा पत्थर हालेको अनि कुचोले सावधानीपूर्वक भूइँ बढारेर सुनको धूलो पोखिएको फोहर एक ठाउमा जम्मा गरको दृश्य नियमित रूपमा देख्न पाइन्थ्यो । च्यानपाटा बजारमा अहिले यस्तो दृश्य दुर्लभ बनिसकेको छ ।

तीजमा च्यापाटामा ठूलै जात्रा लाग्थ्यो । एकतिर चेलीबेटीहरु नाँचगानमा भुल्थे अर्कोतिर नौजवानहरु छेलो प्रतियोगितामा झुम्मिन्थे । नौजवानहरु बल दाँज्न मस्त हुन्थे, छेलो प्रतियोगितामा भिडेर । जसले छेलो जित्थ्यो, उसलाई अबिरजात्रा गरिन्थ्यो । छेलो जित्नेलाई काँधमा राखेर बजार परिक्रमा गराइन्थ्यो । चन्द्रेश्वर महादेव (शिवालय) स्थान र धूलिखेले साहूले निर्माण गरेको नारायण मन्दिर पनि परिक्रमाको सूचीमा समावेश हुन्थ्यो । छेलो जित्ने व्यक्ति स्थानीय ‘सेलिब्रिटी’ बन्थ्यो । मेलपात, वनपात, रोदीघर, जताततै उसको पहलमानीको चर्चा चल्थ्यो । फलानोको छोरोले छेलो जितेर नाम राख्यो भनेर उसले सर्वत्र स्यावासी र वाहवाही लुट्थ्यो ।

छेलो जित्नेलाई पगरी गुथाइन्थ्यो । पैसाको फूल लगाइदिने गरिन्थ्यो । यसरी जम्मा भएको रकमलाई ‘फूलपगरी’ भनिन्थ्यो । यसरी जम्मा भएको रकम गाउँका चेलीबेटीहरुलाई दिइन्थ्यो । उनीहरुले पनि माइतीलाई रोटी, अचार र रक्सी दिएर स्वागत गर्थे । यसरी हार्दिकता छचल्किन्थो, माइती र चेलीबेटीबीच ।

***


कुनै समयमा च्यानपाटा बजार एउटा चर्चित शैक्षिक केन्द्र थियो । च्यानपाटामा रहेको सर्वोदय माविको पठनपाठन अब्बल दर्जाको मानिन्थ्यो । त्यस विद्यालयमा पढ्नका लमजुङ र छिमेकी जिल्लाका विद्यार्थीहरू ओइरिन्थे । यसबाट दुराडाँडाको नाम फूलको वस्नासरी  सबैतिर फैलिएको थियो । नेपालको शैक्षिक इतिहासमा दुराडाँडाको नाम उच्च स्थानमा रहेको थियो । 
 
प्रत्येक वर्ष कात्तिक २० गते मनाइने स्थानीय सर्वोदय माविको वार्षिकोत्सव र त्यसको भोलिपल्ट मनाइने खजे दुरा स्मृति दिवसको समयमा च्यानपाटा बजारले जुनी फेथ्र्यो । ठाउँठाउँमा उभ्याइएको केराको थम्मजडित स्वागतद्वार र धजपतकाको फरफराहटले च्यानपाटाको रूप धपक्कै बल्थ्यो । कात्तिक २० गतेको बेलुका सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्थ्यो, जुन कार्यक्रम गाउँघरमा ‘थेटर’ नामले परिचित थियो । थेटर लाहुरे समुदायले प्रचलनमा ल्याएको शब्द हो । विदेशमा थेटर हेरेकाले गाउँघरमा नचाइएका विदेशी शैलीका नाँचलाई पनि उनीहले थेटर भनेका हन् । ‘थेटर’ हेर्न नेटा, थानसिङ, हिले, पिर्सिङ, फोस्रे, पुरानकोट एवम् ठूलोस्वाँरासम्मबाट दर्शकहरु ओइरिन्थे । स्थानीय मन र ढुकढुकी भेटिने नाँच हेर्न र गीत सुन्न मानिसहरु ओइरिन्थे ।

त्यतिबेलाका नाँच र गीतमा अहिलेको झैं 'टेलिसंस्कृति' को  प्रभाव परेको थिएन । कतै परेकै भए पनि नितान्त न्यून थियो । स्थानीय प्रतिभा प्रष्फुटन हुने सांस्कृतिक कार्यक्रमको झङ्कार मधुरो बन्दै गएको छ, अहिले । स्थानीयपन मर्दै गएको छ । अहिले गाउँघरमा मूल संस्कृतिको रूपमा 'टेलिसंस्कृति' को अध्याय शुरु भइसकेको छ । स्थानीय 'रैथाने संस्कृति' घिड्घिडोमा छटपटाइरहेको छ ।

***

च्यानपाटा आफैमा एउटा खबर केन्द्र पनि बनेको थियो । गाउँठाउँका मानिसहरु किनमेल गर्न आउँदा च्यानपाटामै भेट हुन्थ्यो । बटुवा र भरियाले थकाइ मार्ने र खाजा खाने थलोमध्येमा च्यानपाटा पनि एक थियो । यी चलयमान र स्वस्फूर्त  भेटघाटहरुमा सञ्चो बिसञ्चोलगायतका स्थानीय खबरहरु आदनप्रदान हुन्थे । यसले घोषित वा अघोषित रुपमा सञ्चारको काम गर्‍थ्यो ।

मुखैमुखबाट प्रवाह हुने परम्परागत सञ्चार प्रणालीको अतिरिक्त त्यस डाँडामा ‘हुलाक घर’ पनि थियो, जसले लिखित सन्देशप्रवाह गर्न सघाएको थियो । खजे गाउँका शुकबहादुर दुराको घर नै ‘हुलाक घर’ थियो । परदेशमा रहेका आफन्तजनको खबर थाहा पाउन लालयितहरुका हात हुलाकको ‘पिजन होल’ मा छिर्थे । तुर्लुङकोट, ठूलोस्वाँरा, पुरानकोट, नेटा, कानेस्वाँरा, धुसेनीलगायतका गाउँहरुका लागि बेग्लाबेग्लै ‘पिजन होल’ को व्यवस्था गरिएका हुन्थे ।

‘लैजा चरी हावा सरी यो पत्र प्रापककहाँ पुग्ने गरी’ लेखिएका पत्रहरुको चाङ नै हुन्थे । त्यहाँ विभिन्न गाउँमा जाने पत्रहरु आउँथे । खासगरी लाहुरेले पठाएका पत्रहरु बढी हुन्थे । त्यसमा पनि भारतमा कार्यरत लाहुरे र गाउँघरको भाषामा ‘फाल्टु नोकरी’ गर्ने दाजुभाइहरुले मुग्लानबाट पठाएका पत्रहरुले ठूलो हिस्सा ओगट्थे । उनीहरुले गाउँभरिका साथीसंगी र छरछिमेकलाई सम्झेर लेखिपठाउँथे । कागजको पानामा हिर्दय नै टाँसेर पठाइएका ती चिठी कम रोचक र मार्मिक हुँदैनथे ।

***

लोकगीतका स्थानीय पारखीहरुले एक समयमा यस्तो गीत रचेका थिए रे : ‘भुँडी ठूलो धुल्पुरे माहिलाको, बोली मीठो ढुङ्गाना सहिँलाको’ ।

च्यानपाटा बजारमा भेटिने एक समयका दुईजना चर्चित नायकका बारेमा बनेको त्यस गीतले हामीलाई एउटा मीठो अतीततिर डोरयाउँछ । धुल्पुरे माहिला एक समयका ख्यातिप्राप्त व्यापारी हुन् । उनको वास्तविक नाउँ दीर्घराज श्रेष्ठ हो । उनी शारीरिक रुपले निकै हट्टाकट्टा थिए । त्यसमा पनि हलो कोदालो चलाउन नपर्ने महाजन । उनको भुँडी ठूलो थियो ।  ढुङ्गाना सहिँला दुराडाँडाका वासिन्दा हुन् । रसिक स्वभावका ढुङ्गाना सहिँलाको नाउँ हेमनाथ ढुङ्गाना हो । अरुलाई मुखले नबिझाउने हेमनाथ ढुङ्गानाले स्थानीय रूपमा निर्माण व्यवसायीको रुपमा परिचय बनाएका थिए । उनी प्रायजसो च्यानपाटा बजारमा भेटिन्थे ।

धुल्पुरे माहिला व्यापारको सिलसिलामा २०१८ सालतिर धुलिखेल (काभ्रे) बाट दुराडाँडा आइपुगेका हुन् । उनले दुराडाँडाको च्यानपाटा बजारमा व्यापार शुरु गरे । उनले त्यस ठाउँमा व्यापारको सम्भावना देखे । व्यापार शुरु गरेर ठूलो सफलता पनि हाँसिल गरे । नाम र दाम दुवै कमाए । उनी त्यस क्षेत्रमा बसेर व्यापारी र समाजसेवीको रूपमा प्रतिष्ठा कमाए  । उनले २०३६ सालतिर आफ्नो घर नजिक नारायण मन्दिर बनाए । उनले त्यहाँ लाखे नृत्यको परम्परा बसाए । सामाजिक गतिविधिहरुमा आफूलाई समाहित गराए । उनी दुराडाँडा क्षेत्रमा हुने सामाजिक जमघट र भोजभतेरमा निम्त्याइन्थे । उनले त्यस क्षेत्रमा राम्रो छवि बनाएका थिए ।

समयको पाना पल्टिसकेको छ । धुल्पुरे माहिला र ढुङ्गाना सहिँलाको गीत  अब सन्दर्भविहीन हुन पुगेको छ, अहिले । त्यहाँ न धुल्पुरे माहिला छन्, न त ढुङ्गाना सहिँला नै । धुल्पुरे माहिलाले २०५८ सालमै च्यानपाटा छोडिसकेका छन् भने ढुङ्गाना सहिँला २०४४ सालतिरै दुराडाँडाबाट बसाइँ सरेर नवलपरासीतिर बसोबास गर्न थालेका छन् ।

व्यापारिक अभ्युदयको एउटा उचाइमा पुगेपछि ओरालो लाग्ने पालो आयो, धुल्पुरे माहिलाको ।  उनको व्यापार ओह्रालो लाग्दै गयो । गाउँ गाउँमा पसल खुल्न थाले । छिमेकी गाउँबस्तीका उपभोक्ताहरु घरआँगनमै सामान पाउन थाले । त्यसो भएपछि च्यानपाटा आउने कुरै भएन । अर्कोतिर राजनीतिक हिसाबले पनि उनको लागि च्यानपाटामा बस्न गाह्रो पर्न थाल्यो । देशमा सशस्त्र द्वन्द्व शुरु भएपछि च्यानपाटामा बस्न उनलाई दिन प्रतिदिन असहज हुँदै गयो ।

यस्तैमा २०५८ सालमा उनले दुराडाँडा पूर्ण रुपमा छोडे । अहिले उनको भुँडी पनि घटिसकेको छ । उनी मधुमेहबाट ग्रसित छन् । च्यानपाटामा व्यापार शुरु गरेको चालीस वर्षपछि उनै आफ्नै मौलिक थलो धुलिखेल फर्किए । उनका तीनवटाका छोराहरु काठमाडौंमा व्यापार गर्छन् । उनको महिलो छोरोले मात्र बाबुको बिंडो थामेको छ, जो  सानोतिनो व्यापार गरेर च्यानपाटामा बसेका छन् । अहिले धुल्पुरे माहिला आफ्ना श्रीमतीसहित  कहिले काठमाडौमा त कहिले धूलिखेलमा बस्ने गर्छन् ।

***

विगत र वर्तमानलाई समयको कसीमा जाँचेर हेर्दा च्यानपाटा बजार विरासतविहीन बन्न पुगेको प्रतीत हुन्छ ।  बटुवाले भारी बिसाएर थकाइ मार्ने र बेलाबखतमा राजनीतिक तथा सामाजिक सभा–समारोह हुने विजय चौतारी अब कुनै नामोनिसाना छैन । च्यानपाटामा २०३३ सालतिर नेपाल बैंकको शाखा कार्यालय स्थापना भएको थियो । देशमा सशस्त्र द्वन्द्व शुरु भएपछि बैंक लुट्ने थुप्रै प्रयास भए । त्यसपछि च्यानपाटामा भएको नेपाल बैंकको शाखा कार्यालयलाई २०५३ सालतिर बेंसीशहरमा सार्ने काम भयो । देशमा शन्ति सम्झौता भएपछि पनि उक्त बैंक च्यानपाटामा फिर्ता ल्याइएन ।

यसरी एकपछि अर्को गरेर च्यानपाटाले धेरै सांस्कृतिक एवम् आर्थिक धरोहर गुमाइसकेको छ । देशको चौतर्फी विकास गर्ने भनेर शुरु भएको माओवादी विद्रोहले देशका अन्य गाउँबस्तीहरुलाई जस्तै च्यानपाटालाई पनि उजाड बनाइदियो ।

 ठूला ठूला टेप रेकर्डर बोकेर गीत घन्काउँदै च्यानपाटा धाउने लाहुरेहरु पनि त्यहाँ भेटिँदैनन । न त्यहाँ गरगहनाले झकिझकाउ लाहुरेनीहरु आउँछन्, न त लाहुरेका छोराछोरी नै । समयको प्रवाहसँगै उनीहरुको मिजास फेरिएको छ, जीवनशैली फेरिएको छ, भेषभूषा बदलिएको छ, भाका बदलिएको छ । पहिले त्यहाँ भेटिनेहरु लाहुरे र तिनका परिवारजन काठमाडौं, पोखरालगायत शहरी क्षेत्रमा बसाइँ सरेका छन् । त्यसमा पनि सन्तोष नमानेर उनीहरु ब्रुनाइ, हङकङ,  बेलायततिर पुगेका छन् ।
अहिलेको च्यानपाटा बजार

समयको बदलिँदो चक्रसँगै च्यानपाटा बजार आधुनिक भएको छ । हिजोका खरका झुप्राहरूले आधुनिक घरका रूपमा चोला फेरेका छन् । विजुली बत्तीको आलोकले टुकी युगलाई धेरै पर गलहत्याइदिएको छ । धुलाम्मे बाटोमा गुड्ने गाडीले हिजोका भरिया र खच्चरलाई छुट्टी दिएको छ । स्थानीय वासिन्दाहरू भू-उपग्रहमार्फत टेलिभिजन हेर्न थालेका छन् । आधुनिकता झल्कने यस्ता थुप्रै दृश्यहरू च्यानपाटा बजारमा देखिन्छन् ।

 आधुनिकताको आलोकमा जगमगाए पनि च्यानपाटा बजार जनशक्ति र धनशक्तिको दृष्टिले कमजोर बन्दै गएको छ । देशका अन्य गाउँबस्तीजस्तै दुराडाँडा पनि दिन प्रतिदिन खाली बन्दै गएको छ । परिणामस्वरुप दुराडाँडा क्षेत्रको चर्चित व्यापारिक केन्द्र च्यानपाटा बजार यतिबेला 'फूलीबिनाको महारथि' जस्तो बन्न पुगेको छ ।

[साभार : राजधानी  (कात्तिक २५, २०६९) । परिमार्जित संस्करण । ]

[अद्यावधिक : २०७० ।०६। १०, २०७१।०४।१६,२०७१।०४।१, २०७१।०४।१, २०७२।०२।०४, २०७२।०४।१६, २०७२।०४।१८]

Wednesday, October 10, 2012

बाल्यकालको दशैं : केही झझल्काहरु

 -यमबहादुर दुरा

जीवनले धेरै कुइनेटाहरु पार गर्दै जाँदा बाल्यकालका क्षणहरु झन् झन् मूल्यवान बन्दै जाँदो रहेछ, झन् झन् सम्झनालायक बन्दै जाँदो रहेछ । ती क्षणहरु अब कहिल्यै पनि फर्केर आउँदैनन् तर पनि हृदयको चित्रपटबाट नमेटिने रहेछ । ढुङ्गा खोपेर लेखिएका अक्षरजस्तै चिरस्थायी हुने रहेछन्, ती क्षणहरु । समयलाई साक्षी राखेर बिताइएका ती घतलाग्दा क्षणहरुलाई चाहेर पनि बिर्सन नसकिने रहेछ। बाल्यकालको दशैं पनि यस्तै बिर्सन नसकिने क्षणहरु हुन् ।
जिन्दगीले धेरै घुम्तीहरु पार गरिसकेको हालको घडीमा पछाडि फर्केर हेर्दा आफ्नै बाल्यकाल देखेर एकप्रकारले अचम्म लाग्छ । सानो छँदा अहिलेको जस्तो यातायात प्रणालीको जालो गाउँबस्तीको भूगोलमा छापिएको थिएन । इन्टरनेट तथा टेलिभिजनजस्ता जादुमय सञ्चार प्रणालीको उपस्थितिको थिएन । बुबा लाहुरे भए पनि उहाँसँग लाहुर जाने मौका पनि मिलेन । यिनै कारणले आफूलाई बाहिरी दुनियाँसँग दाँज्ने कुनै मौका मिलेन ।

Wednesday, October 3, 2012

मिडिया शिक्षामा विविधीकरणको आवश्यकता

यमबहादुर दुरा

नेपालमा विभिन्न विश्वविद्यालयअन्तर्गतका कलेजहरुमा 'आमसञ्चार र पत्रकारिता' को पठनपाठन चलिरहेको छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले विसं २०३३ सालदेखि पत्रकारिताको पठनपाठन शुरु गरेपछि नेपालमा आमसञ्चार र पत्रकारिताको औपचारिक पठनपाठन शुरु भएको मानिन्छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट शुरु भएको पत्रकारिता पढाइ नेपालका अन्य विश्वविद्यालयमा पनि हुने गर्छ । जस्तैः पूर्वान्चल विश्वविद्यालय, काठमाडौं विश्वविद्यालय, आदि । सुर्खेतमा खुल्न लागेको मध्यपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालयले पनि स्नातक तहमा 'आमसञ्चार र पत्रकारिता' को पठनपाठन शुरु गर्ने तयारी गरिरहेको छ ।

विसं २०३३ सालमा पत्रकारिताको औपचारिक पठनपाठन शुरु भएर वर्तमान घडीसम्म आइपुग्दा नेपालको मिडिया परिदृश्यमा थुप्रै परिवर्तन आएका छन्  । पत्रकारिताको औपचारिक शिक्षाले प्रत्यक्ष वा परोक्ष रुपमा नेपालको मिडिया परिदृश्यमा प्रभाव पारिरहेको अनुभव गर्न सकिन्छ ।  अहिले पत्रकारितालाई पेशाको रुपमा गर्वसाथ अपनाउनेदेखि लिएर आमसञ्चार र पत्रकारिताको विविध आयाम र पाटाहरुमा खोजअनुसन्धान गर्ने कार्य भइरहेका छन् । यस्ता कार्यहरुको नेतृत्व नयाँ पुस्ताले गरिरहेको पाइन्छ । यसबाट नेपालको मिडिया परिदृश्यमा जुझारु युवाहरुको प्रवेश भइरहेको छ भन्ने छनक मिल्छ, जुन सकारात्मक पक्ष हो । यसप्रकारको परिदृश्यलाई आशालाग्दो परिवर्तनको सूचकको रुपमा लिन सकिन्छ ।

Wednesday, August 8, 2012

सम्झनाका तरेलीहरूमा ठाकुर सर


-यमबहादुर दुरा

'तिनाउ खोलाको, के भर छ नि मर्ने चोलाको'। मानव चोलाको शाश्वत पक्ष उद्घाटन गर्ने यस लोकगीतको मर्मसँग तादात्म्यता मिलाउँदै मेरा गुरु ठाकुरप्रसाद अधिकारी भौतिक दुनियाँबाट अस्ताउनुभयो । उहाँले संसार छाडेको आज ठ्याक्कै एक वर्ष पुगेछ ।
तस्बिर साभार : रविकिरण अधिकारी

उहाँ लमजुङको दुराडाँडास्थित सर्वोदय माध्यमिक विद्यालयको प्रधानाध्यपक हुनुहुन्थ्यो । उहाँले २०२५ सालदेखि २०४९ सालसम्म अनवरत रुपमा प्रधानाध्यपकको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो । उहाँको सतप्रयासले सर्वोदय माध्यमिक विद्यालय लमजुङको राम्रो स्कूलमा गणना हुन पुगेको थियो ।

ठाकुर सर अंगेजी पढाउनुहुन्थ्यो । उहाँको पढाउने कला र शैली प्रशंसनीय थियो । सौहार्दपूर्ण वातावरणमा ज्ञान बाँड्न सक्ने खुबीले उहाँ विद्यार्थीहरुमाझ ज्यादै लोकप्रिय हुनुहुन्थ्यो । उहाँसँग ज्ञानको गहिराइ र व्यवस्थापकीय सीप दुवै थियो ।  समग्रमा उहाँ कुशल शिक्षक हुनुन्थ्यो ।

Thursday, June 28, 2012

Culture of Discourse in the Media Sphere



Yam Bahadur Dura
 
'Knowledge is power'.  This world famous quote by Sir Fancis Bancon, an English author and philosopher (1561-1626), speaks itself about the importance of knowledge.
 Knowledge makes people aware of what's going on around them.  It gives people better understanding of both spiritual and worldly matters. The more knowledge we have got, the more advanced and insightful we can become.  That's why knowledge is so important in our lives.
Media sphere - one of the sections of knowledge industry - has a lot to do with knowledge. It makes its livelihood by selling information and knowledge. Its main traction is knowledge. Media sphere is one of the players of 'knowledge economy ' and it is a prolific industry in this modern era.
Last year, I had got an opportunity of attending annual conference of Association for Education Journalism and Mass Communication (AEJMC) in St. Louis, the USA. The four-day long (August 10-14, 2011) conference made me realize that media sphere needs a higher level of discourse for its own wellbeing. This year, the AEJMC is going to celebrate its '100th anniversary' on August 9-12, 2012 in Chicago.
I found the AEJMC conference to be special in terms of discourse regarding different subject matters of media sphere. At the conference, I met so many well-dressed gentlemen and high-heeled ladies with depth of knowledge. They were media educators, media practitioners, well-known authors, communication experts and researchers and were discussing on different aspects of journalism, social media, teaching pedagogy, mass communication and media industry.
A wide variety of papers were presented at the conferences.  Constructive and lively discussions were going on. Paper presenters were bombarded with questions and comments. But, there was no personal attack, no subjective comment. Their dealings and behaviors were really and truly professional, which were guided towards the discourse on different aspects of media sphere. 
At the conference, along with many Americans, I met some Pakistani, Bangladeshi and Indian students who were PhD students at different universities in the USA. I met those Americans who had already visited Nepal were willing to talk about Nepal. Among them, I met one American lady who could speak in Nepali. In a nutshell, they all were knowledge hungry people.
 Several parallel sessions were going on. There was nothing in the field of media that had not been discussed at the conference. Everything under the sun was talked about at the conference. I thought this is the right way to make the points clear, and this is how we can we make better understanding among ourselves.
The conference has given me an opportunity of evaluating myself and media landscape of my country. I felt that I have got a long way to go and I am yet to brush up my caliber in my field that I am associated with, and so is the case with media landscape of my country.
Like other areas of knowledge industry, media industry (sphere) also needs a wider horizon of knowledge for its better understanding and better functioning. 
My perception is that Nepali media sphere - media educators, media practitioners, and media entrepreneurs - lacks culture of discourse.  The culture of discourse assists to minimize differences and to bridge gaps and to develop a sense of consensus. It creates an environment of openness, wherein everyone's voice can be heard. This is part and parcel of a democratic society as well.
 Martin Chautari , an organization mastering in media research and discourse, has been making some efforts  to break silence by organizing 'media conference' every year since 2010 in Nepal. This is a laudable job. However, this is not enough and is like a drop in the ocean. We need to scale up such activities that promote the culture discourse in the media sphere.
Higher level of discourse can open up avenues for knowledge.  The more we share our knowledge, the more we get benefitted ourselves. The more we interact, the more we get enlightened. The more enlightened people are there in the society, the more happy and peaceful society we construct.
The culture of discourse generates knowledge and consensus, which are essential for the betterment of everyone. It hampers no one but creates informed citizenry. This can paint a rosy picture of Nepali media sphere and that of Nepali society. Let's promote the culture of discourse for everyone's wellbeing.

[Courtesy: Media Newsletter (July, 2012)] 
                                                                                                                                                               
-

Wednesday, May 2, 2012

नेपाली समाजमा कथावाचन परम्परा

-यमबहादुर दुरा

वेद, पुराण, मुन्धुमजस्ता ग्रन्थ पुराना मानिन्छन् ।  ती ग्रन्थका गहिरा र ओजस्वी सन्देशहरु पूर्वीय समाज हुँदै पाश्चात्य समाजमा पनि अनवरत रुपमा प्रवाहित भइरहेका छन् । ग्रन्थमा लिपिवद्ध भएका यी सन्देशहरु मूलतः मौखिक रुपमै समाजमा प्रवाहित हुने गरेका छन् । निरक्षरता उन्मूलन नभइसकेको हाम्रोजस्तो समाजमा मौखिक माध्यम नै बढी प्रभावकारी छ । त्यसैले लिखित रुपमा रहेका ग्रन्थका सन्देशहरु कथावाचनको माध्यमबाट मौखिक रुपमा प्रवाह भएको हुनुपर्छ ।

नेपाली समाजको साक्षरतासम्बन्धी पृष्ठभूमि र सामाजिक एवम् सांस्कृतिक वास्तविकताहरुले सूचना प्रवाहको लिखित माध्यमभन्दा मौखिक माध्यमलाई बलियो गरी अंगीकार गरेको देखिन्छ । अक्षरका रुपमा रहेका सन्दर्भ सामाग्रीलाई आवाजमा बदलेर सुन्ने र सुनाउने पुरानो परम्पराले आज पनि निरन्तरता पाइरहेको छ, चाहे त्यो साक्षरता दर कमजोर भएको पूर्ववर्ती समाज होस् वा साक्षरता दर उकालो लाग्दै गरेको वर्तमान समाज नै किन नहोस् । 

Sunday, April 29, 2012

सपनाको देश अमेरिका पुग्दा...

-यमबहादुर दुरा 

धेरैको 'सपनाभूमि' मानिएको अमेरिका एकहदसम्म मेरो पनि 'सपनाभूमि' नै थियो । जिन्दगीको लामो कालखण्ड बितिसक्दा पनि त्यतातिर जाने कुनै योजना बनाएको थिइनँ । मरिमेटेर - धाइफालेर त्यस ठाउँमा जानैपर्छ भन्ने पनि मनमा थिएन । पछिल्लो घडीमा त त्यो योजना झन् पूरापूर अलपत्र नै थियो । तर कसो कसो अमेरिका जाने साइत जुर्‍यो । धेरैको 'सपनाभूमि' बनेको अमेरिकामा अनपेक्षित रुपमा पाइला टेक्ने भइयो । अमेरिकी राजदूतावासको चाँजोपाँजोमा एक अध्ययन भ्रमण त्यसतर्फ जाने भएँ । ओहायो विश्वविद्यालयअन्तर्गत रहेको 'इडब्लू स्कूल अफ जर्नलिज्म' मा पत्रकारिता र आमसञ्चारबारे अध्ययन गर्न २०६८ साल असार १९ गते अमेरिकातर्फ लागें । अध्ययन भ्रमण देशका आमसञ्चार र पत्रकारिता पढाउने शिक्षकहरु सामेल थिए । यसमा १७ देशको सहभागिता थियो ।

अमेरिका जाने निधो भएपछि त्यहाँ रहनुभएका साथीसंगीहरुलाई 'फेसबुक' मार्फत भ्रमणबारे जानकारी दिन थालेको थिएँ । मैले आफ्नो भ्रमणबारे जानकारी गराएका मित्रहरुको 'हिट लिस्ट' मा विष्णु शीतल र गिरिश पोखरेल हुनुहुन्थ्यो । उहाँ दुवैजनाले वासिङ्टन आउँदा सम्पर्क गर्नुहोला भनेर बेग्लाबेग्लै फोन सम्पर्कमा भन्नुभएको थियो । साथीसंगीहरुको गुलियो बचनले मेरो मन फुरुङ्ग भएको थियो ।

Friday, March 16, 2012

Journalistic Ethics in Nepal


-Yam Bahadur Dura

Concept:
Ved Vyas, Gautam Buddha, Acharya Bishnu Gupta, Paigambar Mohammed and oriental sages like Adi Sangkaracharya and occidental philosophers like Socrates, Plato and Aristotle have defined ethics as spiritual issues (Mainali, 2008:11).     

The journalistic of code of ethics provides journalists with basic system for self-evaluation, self-limitation, self realization, regulation self-correction and self-control as they perform their duties. The code of ethics paves the way for the framework that facilitates journalists to deal with plenty of ethical questions and moral issues viz. conflict of inertest, ethical dilemmas, and so on.

As its pervasive connotation, it is not easy to define journalistic ethics. Ethics has to do with duty - duty to self and duty to others. Although it relates to obligations to others, it is private and personal[…]. In other words, media ethics concerns right and wrong, good and bad, better and worse actions taken by people working for media (Adhikary, 2008:289).

Media ethics is not any fixed set of rules or laws. Rather, it is defined as a process that evolves with the world in which the media operate, and on which the media reports. There are no fixed "right" answers. However, ethics is an important in the mass media profession that pervades the entire professional activity. Journalists as well as other professional communicators are right in the middle of all sorts of ethical concerns in the daily work environment. They have to decide what is the right – or at least the better – thing to do at every turn (Ibid).         

Ethics is not enforced by laws. They are understandings among journalists as to what is proper journalistic behavior. Some of these agreements are formulated in codes. The personal beliefs and, social and    cultural  backgrounds of journalists also constitute ethical commitments. Journalistic          codes of      ethics facilitate journalists to   mitigate conflict of interest, ethical dilemma and    improper acts.
 Development of Journalistic Ethics in Nepal

The journalistic ethics in Nepal seems to be come into being with the advent of the first Nepali newspaper Gorkhapatra in 1901. The then Rana Prime Minister Dev Shumser issued a decree on Baisakh 11, 1958 (April 23, 1901), which was popularly known as Sanad, that set certain standards as to what is to print and what is not to print in Gorkhapatra. It may be regarded as the first archetype of journalistic ethics in Nepal. However, this can also be termed as shield laws which were set to protect Rana rulers from media criticism.

This Sanad (decree) came more than two decades ahead of "Canons of Journalism" was issued. "Canons of Journalism" was adopted by American Society of Newspaper Editors (ASNE) in 1922.

Rana Prime Minister Chandra Shumsher established Gorkha Bhasa Prakashini Samiti (afterward it was named as Nepal Bhasa Prakashini Samiti) in 1970 BS. It was a regulatory body, which used to bring works of writers and poets under the strict rules. To make the functions of this regulatory body more effective, certain press related       provisions were added in the Muluki Ain (Civil Code). Section (Adalko mahal) five of the Muluki Ain has spoken about rules and that need to be followed by writers and poets while carrying out their professional activities. The press-related provisions were mainly focused on censorship and copyright issues.

After the fall of Rana oligarchic rule in 1951, several attempts seem to be made to prescribe certain ethical standards to be followed by media professionals. In this course, Nepal Government         formulated a Press Commission in 1957. The Commission   submitted a-18 point code in the form of suggestions to the governmen. This code of conduct had made ample of efforts to make journalists more ethical and professional.

In  his book Nepalko Chhapakhana ra Patrapatrikako Itihas, Grisma Bahadur Devakota has mentioned that on 7-11March 1967, the first conference of Nepal Journalists Association took place in Kathmandu and it issued a-22-point code of conduct. May be this was the first time in Nepal that professional organization of journalists prescribed code of conduct.

There was no any independent body like ombudsman to scrutinize performances of media in Nepal till late 60s.          The concept of a press regulatory body came into existence for the first time in Nepal in 2024 BS, which was known as Press Advisory Committee. Later, its name was changed as Press Advisory Council. It issued journalistic code of conduct in 1969. On 27 September 1970, a-11-member Press Council was formed to make it functional (Kafle, 2062:381 translated).

The Press Council, which was set up by the government as a statutory body to look into the matters of professionalism and performance of the media formulated and issued Code of Conduct in 1974. Mean while, it also raised issue of automatic cancellation of registration in the failure to bring mandatory minimum number of issues of newspapers (Kharel, 2001:125).

It is noticeable that most of the code of conducts issued before 1990, were overtly or covertly in favor of party-less Panchayat system and royal family. However, it does mean that those codes of conduct were not liberal and media-friendly.

…In the aftermath of the restoration of multi-party system multi-party democracy in April 1990, the government promulgated a separate Press Council Act in 1992, which defined specifically the principles, functions and responsibilities of the Council (Adhikary, 2008:344).

An important dimension of this Act is that it has equipped Press Council Nepal (PCN) with quasi-judicial rights arranged for hearing of complaints from the distressed parties for violation of the codes and their settlement. If the complaint proves to be true, then PCN may compel the journalists or his/her media to publicly apologize with the person or the institution or ask them to publish a written apology. However, the Act has remained tight-lipped on the procedure to lodge complaints against wrongdoings of electronic media.

A year after its formation of this Act, PCN issued a code of ethics for Nepalese journalists. Some months later, the Federation of Nepalese Journalists (FNJ), the single-largest body of journalists in the country, issued its own code of ethics in 1993. Since this gave the impression of rivalry between the two bodies, officials from both sides started talks on forming a unified code in January, 1999, FNJ and PCN officials joined hands in drawing up a unified code of ethics. This code of ethics does not prevent journalists from becoming active member of political parties (Kharel, 2007:137).

The code of conduct issued by the PCN in 1992 has spoken about different ethical aspects including respecting communal harmony, addressing grievances upon the publication of baseless news, safeguarding confidentiality of news sources, refraining from misusing the profession for self- benefits and the more.

Being a new entry in the media landscape of Nepal, community radios didn't have a collective set of code of conduct before 2002AD. Since its establishment in 2058 BS, Association of Community Radio Broadcaster Nepal (ACORAB), an umbrella organization of community radios in Nepal, drafted code of conduct and brought it to discussions with its the member radios. According to Raghu Mainali, ACORAB's founding chairperson, ACORAB issued code of conduct in 2004 for community radios.  In 2007, it was revised as 'Code of Conduct for Community Radio 2007'.

After the advent of the much talked Loktantra in 2006, it was felt that the existing journalistic code of conduct should be changed to address the changed socio-political environment and to cover media dimensions including broadcasting and online media. PCN, with the consent of the FNJ, amended and revised the Code of Journalistic Ethics in 2008.

With the political change of 2006, Nepal headed towards the election of Constituent Assembly. This was a much awaited historic event for Nepalese people, which drew much more media attentions – both nationally and internationally. Some of the professional media organizations issued code of conduct targeting the Constituent Assembly. The Election Commission has allocated chapter four of the Code of Conduct on Election to Members of the Constituent Assembly, 2064 (2008) for code of conduct to be followed by the mass media. It deals with duty of correcting false messages, provision of providing political parties with free-air-time in proportion to the candidate fielded by the political party, respecting tacit period of election canvassing, maintaining records of any information published or broadcast.

Targeting the Constituent Assembly of 2008, Association of Community Radio Broadcaster Nepal (ACORAB), Broadcasting Association of Nepal (BAN) and Kathmandu Valley FM Broadcasters' Forum jointly issued a six-point (with 10 sup-points) code of conduct. This code was named as ‘Election Code of Conduct for Radio Broadcasters, 2008’. As its preamble describes, it is based on the codes of conduct of the Association of Community Radio Broadcasters Nepal, Press Council Nepal, the Election Commission and the International Federation of Journalists (IFJ) as well as the current laws.

Along with the above-mentioned codes of conduct, different media organizations like Nepal Press Institute, Equal Access Nepal have issued media-related code of conducts over the times. But, its implementation side largely seems to be out of picture. May be its poor implementation is largely obstructed by our socio-economic condition.

 Challenges Ahead:

Ghatna ra Bichar (Event and Thought), a current affairs program of Radio Nepal, was brought to an end at the time of Constituent Assembly in 2008. The Election Commission had ordered to stop that program. The reason behind it was media monitoring report of the Election Monitoring Unit of Press Council Nepal, established especially for Constituent Assembly. The report had indicated that Ghatna ra Bichar is presenting politically biased news and views.

This is rarest of the rare incident in the Nepalese media landscape. Most of the media are going unchecked and unchallenged in terms of their behavior while practicing their profession.

Despite the ethical limitations set by the code of conduct, journalists and media houses have been overlooking bedrock values of journalistic ethics. For this reason, the provisions have largely remained ineffectual as most of the media houses seem to be indifferent towards it.

Responsible factors to it could be 'corporate arrogance' of media houses, anarchy-infected mind-set of journalists, compulsions created by socio-economic conditions or political transitions.

This is the age of diversity, which has become problematic too in the media landscape. The already existed partisan newspapers are now accompanied by partisan radios. Some of the FM radios have appeared in the media landscapes with a certain political thought. The questions are: Does the age of diversity accept such a media practice? Can a media be a political mouthpiece in the name of openness and diversity?

It is obvious that political affiliation of journalists, corporate interest of the media houses, and donors' interest in media have already put question marks to credibility of the media. This situation can give unprecedented power in the hands of media tycoons.

Future Steps:

The Nepalese media are at a legal and ethical crossroads. Which way they should go? They may have realized along with media experts and scholars that press laws and codes of conduct alone never resolve media issues. They have to discover a normative vision in tune with their culture (Kharel, 2001:100).

The nature media and technology are changing fast. They have come up with new scopes and challenges in the media landscape. The emergence of online media as well as new dimensions of radio and television has been seeking different sets of rules and regulations.

Cyber crime, networking, chain broadcasting, are some of the issues that emerged out of aforesaid media. These issues are so vast that they need separate sets of code of ethics to deal with. General sets of code of ethics seem to be impractical to deal with those vast areas.

Most importantly, ethics is solely a moral issue.  And, observing ethics is the only way for media to develop itself.

Works Cited and consulted:
         

Adhikary, N. M.. 2008.  Communication, Media and Journalism An Integrated Study. Pp. 289-295. Kathmandu: Prashanti Prakashan.
 

  Chhetri, A, Thapa, M, Panta, S. (2002). Patrakaritama Mahila Prashna. Pp. 69-95.Kathmandu: Nepal Press Institute.


Code of Conduct for Community Radio 2007. 2007. Kathmandu: Community Radio Broadcasters Nepal.


Dahal, K. 2058 BS.Amsanchar Ra Kanun.Kathamdnu: Nepal Press Institute


Devakota, G. B.. 2059 BS (Third Edition). Nepalko Chhapakhana Patrapatrikako          Itihas.         Kathmandu: Sajha Prakashan

Kharel, P.2007. Dimensions of Communication. Pp.131-141. Kathmandu: Nepal Association of Media Educators (NAME).



  Kharel, P. (Ed).2001. Media Practices in Nepal. Kathmandu: Nepal Press Institute.
Kharel, P.2005.Sounds of Radio Broadcasting. Pp. 59-63. Kathmandu:Nepal Association of Media Educators.




 Kumar, R. 2003 .Patrakaaroun ki Aachar Sanhita. Outlook 2 (1): 10.


Mainali, R. 2008 (First English Edition). Radio Pledge. Kathmandu:  Radio Knowledge, Community Radio Support Center (CRSC) Nepal Forum of Environmental Journalists (NEFEJ)



Mencher, M. (1999) Reprint. Basic News Writing (3rd Edition). P.404. New Delhi: Universal Book Stall.



Press Council Nepal. (2003). Code of Journalistic Ethics- 2003 (Amended and revised).



Press Sambandhi Kanun Samkhhipta Parichaya (Press Related Laws: A Brief Introduction)


Yogi, B. ( 2003, August 12).  'Media power with responsibility'. The Kathmandu Post.

Websites:


Election Commission. http://www.election.gov.np/EN/pdf/CAE_Election_Act_2064_english.pdf. Accessed on July 10, 2009.

Press Council Nepal.   http://www.presscouncilnepal.org/codeofconduct.php.  Accessed on August 25, 2009.

Press Council Nepal.   http://www.presscouncilnepal.org/presscouncilact.php  Accessed on August 25, 2009

[Courtesy: MBM Anthology of Media Ethics (2009). With a slight revision.]

Sunday, March 4, 2012

दुराडाँडामा आशाको त्यान्द्रो

 -यमबहादुर दुरा

गाउँघर रित्तिँदै गएको बेलामा मेरो जन्मथलो दुराडाँडा पुग्दा यसपटक मलाई बेग्लै अनुभूति भयो । गाउँघरमा चहलपहल बढेको पाएँ । गाउँमा पाखुरामा तागत भएका तन्नेरीहरु त खासै भेटिएनन् । तर त्यहाँ बचेखुचेका जे जति जनशक्ति थिए, तिनमा एकप्रकारको उत्साह भेटियो । गाउँघरको हराउँदै गएको कान्ति फेरि फर्किएजस्तो लाग्यो । उनीहरुको ओंठमा मुस्कान फक्रिएको देख्दा कोइलाखानीमा हीरा भेटिएजस्तो लाग्यो ।

लमजुङमा हालसालै शुरु भएको नयाँ पदमार्गको उद्घाटन समारोहमा भाग लिन दुराडाँडा पुग्दा मेरो मनमा उत्साहको सञ्चार  भयो । ठाउँ-ठाउँमा स्वागतद्वार उभ्याइएका थिए । गाउँ छाडेर सुखको खोजीमा देशका अन्य भागमा पुगेका गाम्ले दाजुभाइहरु त्यतिबेला गाउँमै भेटिएका थिए । उनीहरु लागीमिली काम गरिरहेका थिए । उनीहरुको उपस्थितिले गाउँघरको सहकाल फर्किएर आएजस्तो लाग्यो ।

काठमाडौंबाट बाटो लाग्दा मेरो साथमा तीनजना पत्रकार थिए-किशोर पौडेल (एबीसी टेलिभिजन), उद्धव थापा (आर्थिक अभियान)  र अनुप ओझा (द काठमाण्डू पोष्ट) । बाटोमा खाजा खान र भात खान पृथ्वीराजमार्गका होटलहरुमा पस्दा पुरानै अव्यवस्था र महङ्गी कायमै देखियो । त्यहाँ हामीबीच ठट्टा पनि चल्यो -' बाबुरामले अनुगमन टोली खटाउन छाडे, क्यारे ।' 

काठमाडौंबाट खत्रीठाँटी पुगेपछि दुराडाँडाका लागि अर्को बस समात्नुपर्ने थियो । चितवन बन्दले हामी मुग्लिनमा डेड घण्टा जाममा परेका थियौँ। परिणामस्वरुप खत्रीठाँटीबाट दुराडाँडाका लागि बस छुट्ने समय टरिसकेको थियो । भाग्यवश, त्यस दिन दुराडाँडा जाने बस निर्धारित समयमा छुटेको रहेनछ । हामीले बस भेट्टायौं । सिट प्याक भएकोले छतमा बस्यौँ ।  किशोर पौडेल भिडियो क्यामेरा नै लिएर छतमा बसे । अप्ठेरो बाटो । त्यसमा पनि  भिडियो क्यामरा लिएर छतमा बस्नुपर्ने अवस्था । क्यामरा फुट्ने हो कि भनेर चिन्ता लाग्न थाल्यो । मैले उनीतिर फर्केर भनें, 'क्यामरा फुट्ने हो कि?'  तर उनले मलाई उल्टै ढाडस दिए 'केही हुँदैन ।'

छतमा यात्रा गर्दा रुखका हाँगाबिंगाले हामीलाई थुप्रैपटक झापड लगायो । एकपटक रुखका हाँगाले मेरो टोपी नै खसालिदियो । भूइँ चुम्न पुगेको मेरो टोपी किशोर पौडेलले ल्याइदियो । यात्राका यिनै अनुभवहरु मनमा सजाउँदै घरमा पुग्यौँ  । हामीलाई देखेपछि आमा-बा निकै खुसी हुनुभयो । नहोस् पनि किन ! आधुनिकताले निम्त्याएको शहरबास र व्यस्तताले  वर्षमा मुस्किलले तीन चार पटकमात्र उहाँहरुसँग भेट हुने गरेको छ । बहिनीले ढिँडोरोटो पकाएकी थिइन् । भोक र थकाइले चुर भएकोले बेला त्यही ढिँडोरोटो पनि हाम्रा लागि   मिष्टान्न भोजनमा परिणत भयो । घरैमा उत्पादित बिदाइ बिजुलीपानीले करामत देखाउँदै थियो । साथीहरुका बोली लरबराउँदै थियो । उनीहरु छिट्टै निन्द्रादेवीको शरणमा परे ।

= = =

भोलिपल्ट विहान हामी पुरानकोटतिर लाग्यौँ  । घरबाट एक घण्टा जति हिँडेपछि पुरानकोट गाउँमा पुग्यौँ  । पुरानकोट थाप्लोतिर पाइला नाप्दै गर्दा विदेशी पर्यटकहरु पनि भेटिए । थकाइका सुस्केरा फ्याँक्दै करिब १ हजार ९ सय मिटर पुरानकोटको थाप्लोमा पुगेपछि आँखाले मनोरम भूदृश्य तनतनी पिउन थाल्यो । उत्तरतिर दन्तलहर खोलेर मुस्काएका हिमश्रृखला, पूर्वतिर गोर्खा,  दक्षिणतिर तनहूँ र नवलपरासी र पश्चिमतिर कास्कीका मनमोहक भूतरेलीहरु सिनेमाका 'लो सट एंगल' र 'हाइ सट एंगल' का दृश्यहरुझैं आँखा वरिपरि देखिन थाले । यद्यपि तुँवालोको घुम्टो ओढेकी प्रकृति खुल्नुपर्ने जति खुलेकी थिइनन् ।

पुरानकोट थाप्लोमा भग्नावशेषको रुपमा रहेको यशोब्रह्म शाह र उनकी रानीको बेग्लाबेग्लै दरबारलबारे गुरुप्रसाद ढुङ्गाना, दामोदर अधिकारीलगायतका स्थानीय जानकारहरुले दिएको जानकारीले हामीलाई इतिहाससित रुबरु गरायो । त्यस घडीले मलाई मेरा गुरुजनसँग पनि रुबरु गरायो । वर्षौंदेखि अलगथलग हुन पुगेका मेरा गुरुहरु लालबीर गुरुङ र बुद्धिबहादुर गुरुङ भेटिए, त्यहाँ । गुरुहरुसँगको भेटघाटले मन फुरुङ्ग भयो । उहाँहरु मलाई बाल्यकालमा शिक्षा दिने गुरु हुनुहुन्छ । उता पुरानकोटका गुरुङसेनी चेलीबेटीहरुले प्रेमपूर्वक दिएको भुटेको मकै, लट्टे, मह र अचारले तन र मन दुवै पुष्टिँदै थियो ।

पुष्टिएको  तन र मन लिएर पुरानकोटको थाप्लोबाट तलतिर झर्यौँ , 'रक क्लाइम्बिङ वाल' को उद्घाटन कार्यक्रममा सहभागी हुन । 'रक क्लाइम्बिङ वाल' उद्घाटन स्थलमा थुप्रै स्थानीय बासिन्दाहरुले अघि नै भरिभराउ भएको रहेछ । सूचना आयोगका तत्कालीन सचिव सुरेशमान श्रेष्ठ, नेपाल सरकारका सहसचिव कृष्ण रानादेखिका गन्यमान्य व्यक्ति र विदेशी पाहुनाहरु 'रक क्लाइम्बिङ' को रोमान्चक दृश्यमा रमाउन ढुङ्गे पहरामा आँखा जोतेर बसिरहेका थिए । 'च्वाइस इन्टरनेसन' का निर्देशक क्रिस जोन्सनले रक क्लाइम्बिङ वालको उद्घाटन गरेपछि त्यहाँ बेजोडसँग  सिठी बज्न थाल्यो । लगभग १ सय ६० फिटमाथिको ढुङ्गे पहराको टुप्पोबाट दुई युवा तुलबहादुर गुरुङ र राजकुमार गुरुङ डोरीको साहराबाट तलतिर झर्न थाले । त्यस क्षणलाई जीवन्त बनाउन भिडियो क्यामरादेखि मोबाइलसम्मको प्रयोग फोटो खिच्नेहरुको भीड नै उर्लियो ।

त्यतिबेला नै पुरानकोट एक युवा निकै हर्षित हुँदै पत्रकार अमृत भादगाउँलेलाई फोन गर्न थाले । केही वर्षअघि पुरानकोट पुग्दा अमृत भादगाउँलेले 'रक क्लाइम्बिङ' लाई सपना भनेका थिए रे । त्यस सपना पूरा भएको जानकारी दिन अमृतजीलाई फोन गरेर उनी भावुक मनोभावमा वायुतरङ्गमार्फत छताछुल्ल पोख्दै थिए । हुन पनि पुरानकोटको रक क्लाइम्बिङ तान्द्राङकोट-पुरानकोट पदमार्गको मात्र नभई नेपालभरिकै पदमार्गहरु गहना ठहरिन पुगेको छ ।
= = =
पुरानकोटको भव्य कार्यक्रमपछि बिदाइका हात हल्लाउँदै हामी तुर्लुङकोटतिर लाग्यौँ । झमक्कै साँझपरेपछि तुर्लुङकोट आइपुग्दा जाडोको जवानी बेजोड ढङ्गले बढिरहेको थियो । जाडोले हामीलाई सेक्नुसम्म सेक्यो । तर हामी जाडोसँग डराएनौँ । ठाउँ ठाउँमा मुढा जोतिएका थिए । आधुनिक भाषामा भन्नुपर्दा त्यहाँ गाउँले शैलीको 'क्याम्प फायर' गरिएका थिए । त्यतिमात्र कहाँ हो र!  कोदाकॊ खाँट्टी बिजुलीपानीले पाहुनाहरुको भित्री कम्मल बनेर जाडोको दोहोलो काढ्न तम्तयार थियो । त्यहाँ उपलब्ध तातो-तातो चिया र तातो पानी पनि जाडोलाई निस्तेज बनाउन प्रयासरत थिए । खानपिनपछि चलेको नाचगानले त जाडोलाई झनै पर धपाइदिएको थियो । 

विहान खाजा खाएपछि पर्यटक र पत्रकारहरु फोटो खिच्न र गाउँघर डुल्न व्यस्त देखिए । दुराडाँडामा जन्मेकी प्रसिद्ध लोकगायिका बीमाकुमारी दुराको गीतमा उल्लिखित तुर्लुङकोटको लाँकुरीबोटको तस्बिर खिच्नमा व्यस्त थिए,पत्रकार किशोर पौडेल । बिडम्बना नै भन्नुपर्ने हुन्छ, इतिहास रच्न सफल त्यो लाँकुरीबोट रहेको चौतारी बाटो खन्ने बुल्डोजरको निर्मम आक्रमणको निसाना बनिसकेको छ । त्यो चौतारी थोते र कुरुप बनेको छ । 

लमजुङ तुर्लुङकोट
सरर हावा चल्यो लाँकुरीको बोट

बीमाकुमारी दुराको कोइलीजस्तो स्वरले उरालेको त्यो लाँकुरीबोटको भौतिक अवस्था गीतजस्तो सुन्दर छैन, अहिले । बीमाकुमारी दुरा, कृष्ण गुरुङ, कृष्णसुधा ढुङ्गानाजस्ता लोकप्रतिभा र पाखुरामा जाँगर भएका गाउँले युवाहरुको अनुपस्थितिमा त्यो लाँकुरीको बोट एक्लो छँदैथियो, त्यसमा पनि भत्कन लागेका लाँकुरी चौतारीको दुरावस्था देखेर भित्री मन गहिरो गरी दुख्न थाल्यो । हामी खिन्न भएको मन लिएर 'तुर्लुङकोट गढी' हुँदै तुर्लुङकोटकोटको थाप्लोतिर लाग्यौँ  । उकालो लाग्दा देखिएका आँखाको अघिल्तिर नाँच्न आएका मनोरम प्राकृतिक भूदृश्यहरुले दुखेको मनलाई विस्तारै ओखतीमूलो गर्न थाल्यो । चौतारीको बेहाल देखेर चिमोटिएको मन विस्तारै निको हुँदै गयो । तुर्लुङकोटकोटको थाप्लोमा बाह्रमासे घाँटु, सोरठी, भजन र ठाडो भाकाका खालहरु जमेका थिए । तान्द्राङकोट-पुरानकोट पदमार्ग उद्घाटनको अवसरमा यसप्रकारको सांस्कृतिक एवम् सांगीतिक जनमघट आयोजना गरिएको थियो । यसप्रकारको जमघटमा मिसिन पाउँदा मन फुरुङ्ग भयो । बाल्यकालका सम्झनाहरु ताजा भए । पानी परेपछि  फूलहरु ताजा भएजस्तै ।

= = =

शहरप्रतिको बढ्दो मोह गाउँमा अवसरहरुको अभाव आदि कारणले दुराडाँडा प्रतिपल खाली  बन्दै गएको छ । अहिले मणि हराएको सर्पजस्तै कान्तिहीन बनेको छ, दुराडाँडा । हुन त  दुराडाँडाको यो अवस्था नेपालका अधिकांश गाउँबस्तीहरुको साझा कथा पनि हो । थुप्रै सामाजिक सांस्कृतिक एवम् ऐतिहासिक निधिहरुबाट सजिँदै वैभवशाली विगत बोकेको यो ठाउँ विसर्जित हुनु र बिरानो बन्दै जानु दुर्भाग्यपूर्ण अवस्था हो । यस्तो लाग्छ, हामीले ममतामयी भूगोल र वैभवशाली इतिहासलाई सनैसनै बिर्सदै गइरहेका छौं ।

दुराडाँडा शाहवंशीय राजसंस्थाको उद्गम विन्दु हो । खजे दुरा र उनका तत्कालीन सहकर्मीहरुले दुराडाँडामा शाहवंशीय राजसंस्था स्थापना गरेको इतिहास छ

सांगीतिक निधिको कुरा गर्दा प्रख्यात लोकगायक देउबहादुर दुराको जन्मथलो पनि हो, दुराडाँडा ।  वि.सं. २००६ साल भएको हलो क्रान्ति र त्यसको लगत्तै शुरु भएको शैक्षिक एवम् सामाजिक क्रान्तिका दुराडाँडाले थुप्रै चर्चा र प्रशंसा बटुल्यो । एक समयमा  दुराडाँडा एउटा राम्रो शैक्षिक गन्तव्य बनेको थियो । त्यहाँ छिमेकी जिल्ला र लमजुङकै अन्य भागबाट विद्यार्थी झुत्तिने गर्थे । आज शून्य बन्दै गएको दुराडाँडा त्यही थलो हो, जहाँ वि.सं. २००९ र २०१० सालमा क्रमशः 'राजनीतिक सम्मलेन' र 'शैक्षिक सम्मेलन' आयोजना गरिएका थिए । ती सम्मेलनमा देश सुधारका निम्ति घोषणपत्रहरु जारी गरिएका थिए । सामाजिक एवम् राजनीतिक चेतनाको दीयो बाल्ने दुराडाँडा कुनै समयमा आकर्षणको केन्द्रविन्दु थियो ।

क्रमिक रुपमा बिरानो र शून्य बन्दै गएको दुराडाँडामा अहिले आशाको त्यान्द्रो पलाएको छ । दुराडाँडाकै मेधावी व्यक्तित्व विष्णुहरि अधिकारीले अघि सारेको पर्यटन, समाज कल्याण र समाज विकाससम्बन्धी अवधारणाले हालको रिक्ततालाई  चिर्न  सहयोग गर्छ भन्ने आशा पलाएको छ । उनले अघि 'तान्द्राङकोट-पुरानकोट पदमार्ग', 'होम स्टे' विद्यालय सुधार र समाज सुधारका अन्य कार्यक्रमले विस्तारै गति लिँदै गएको छ ।  यसमा अरुको पनि सहयोग र समर्थन मिल्यो भने यो ठाउँ पुनः गुल्जार बन्नसक्छ । आशा गरौँ, यसले दुराडाँडाको हराएको सहकाललाई फेरि फर्काएर ल्याउनेछ । यहाँबाट बसाइँ सरेर जानेहरु फेरि यतै फर्किउन् । दुराडाँडाले यही पुकारा गरिरहेकी छिन् ।


 (तस्बिर: किरण न्यौपाने)

[साभार : नागरिक (फागुन २०, २०६८ ) । सामान्य परिमार्जनसहित । ]
 

[अद्यावधिक: २०६९ ।०२ ।०३, २०७१।०३।१०, २०७१।०३।११ ]