Saturday, January 16, 2016

ढुङ्गामा खोपिएका अक्षर

–यमबहादुर दुरा

नेपाली लोकसंगीतको क्षेत्रमा २०३० को दशकमा एउटा उर्जावान् एवम् प्रतिभाशाली गायकी समूह निकै चम्कियो । त्यो अनौपचारिक समूहले जनजिब्रोमा झुण्डिएका मौलिक लोकगीतहरू जनसमक्ष पस्किएर एउटा लोभलाग्दो दृटान्त प्रस्तुत गर्‍यो  । त्यसमा पनि गहिरो भावपरिष्कार, विवेकपूर्ण शब्दचयन, सुललित स्वराङ्कन र वाद्यसामग्रीको परिष्कृत प्रयोगले ती गीत यति श्रुतिमधुर भए, जनजनको गलामा भाकाहरू गुञ्जिरहे, नेपाली मनहरू तरङ्गित भइरहे ।

यससँगै नेपाली लोकगीत संकलन र गायन एउटा नयाँ दिशातिर मोडियो । जनमनमा गहिरो छाप छोड्दै नेपाली लोकसंगीतलाई नयाँ दिशातिर हाँक्ने शिल्पीहरू हुन् – चेतन कार्की (वि.सं. १९९५), गोपाल योञ्जन (वि.सं.२०००–२०५४), कल्याण शेरचन (वि.सं. २००३–२०६७), लोकबहादुर गुरुङ (वि.सं. २००४–२०७१), क्षेत्र गुरुङ (वि.सं. २००७), पूर्ण नेपाली (वि.सं.२०११), ओबी सोल्टी (वि.सं. २०१३) आदि  ।

यिनै शिल्पीहरूको बीचैबीचबाट आफ्नो चिनारी दिन सफल पारखी हुन् कल्याण शेरचन । गायन, नृत्य र वाद्यवादन संगीतको तीनवटै आयाममा निपूर्ण प्रतिभा । ‘तेरो र मेरो’ को साँगुरो घेराबाट बाहिरिएर लोकसंगीतलाई नयाँ उचाइ दिन लागिपरेका शिल्पी । एउटा अवैयक्तिक व्यक्तित्व । गीतमा नेपाली लोकजिन्दगानीको ढुकढुकी सुन्न चाहने पारखी । गुणी र तृप्तिदायक व्यक्ति भएकाले उनी धेरैका स्मृतिमा ढुङ्गामा खोपिएका अक्षरजस्तै चिरस्थायी छन् ।

उनका दौतरी र अनुजहरूका दृष्टिमा उनी स्वार्थरहित ढङ्गले लोकगीतको श्रीवृद्धिमा लागेका व्यक्ति हुन् । उनी ‘म’ होइन, ‘हामी’ भन्न रुचाउँथे । उनी गाउँ गाउँबाट लोकभाका संकलन गरेर आफ्ना गायकी समूहमा पेश गर्थे । त्यसलाई लोकजिन्दगानीको पाइन चढाएर चिरिच्याँट पार्थे । उनलाई आफू गीतको संकलन हुँ भन्ने लोभ र घमण्ड थिएन । त्यसैले उनको गायकी समूहले स्वराङ्कन गरेको अधिकांश गीतमा उनको निजी परिचय छैन । छ त केवल सामूहिक परिचय ।

‘गाई त मरे लेकिन बाघैले खाला, मै त मरे लेकिन यो जोवन कहाँ जाला’, ‘बरको छायाँ, घरको के माया’, ‘माछापुच्छ्रे भन्नुमात्रै धौलागिरी अल्को, आज भेट्नु रैछ हिजो लाग्यो झल्को’, ‘खुट्टामा नेल परे पर्ला झ्याउरेमा ननाची छाड्दिनँ’, ‘राम्दी पुल तरने बित्तिकै, बाँचे भेट मरे त यत्तिकै’, ‘हजूरैको नि हो चौतारीमा हो बरै लरकेको बर’ जस्ता धेरैले रुचिकर र कर्णप्रिय मानेका गीत कल्याण शेरचनसहितको गायकी समूहको मिहेनत र सहकार्यको प्रतिफल हुन् । नेपाली माटोकोे वासना मगमगाउने यी गीत गाउँबस्तीका झुपडीदेखि गोर्खा सैनिकको छाउनीसम्म गुञ्जिरहे । आजपर्यन्त गुञ्जिरहेका छन् ।

कल्याण शेरचन हामीमाझ छैनन् । समयक्रमसँगै उनीलाई बिर्सने उपक्रम तीव्र गतिमा शुरु भए पनि उनका प्रशंसक, समकालीन र अनुजहरूले उनलाई हृदयको एउटा कुनामा सजाएर राखेका छन् ।

संगीत पारखी गणेश रसिक (वि.सं.२००४) ले कल्याण शेरचनलाई लोकभाकालाई टपक्कै टिपेर फूलको माला गाँसेझैं गीतमा उन्न र लयबद्ध गर्न खप्पिस प्रतिभाको रूपमा ‘कल्याण शेरचन स्मृति ग्रन्थ’ (२०६९) मा चित्रण गरेका छन् । रसिकले लोकबहादुर गुरुङ, क्षेत्र गुरुङ, पूर्ण नेपाली, सुवर्ण बज्राचार्य, कविता आले, तारा थापा, शशी राईजस्ता प्रतिभासँग उनको ‘केमेष्ट्री’ खुबै मिल्नुलाई नेपालको सांगीतिक वृत्तमा एउटा मीठो संयोगको रूपमा देखापरेको चर्चा गरेका छन् ।

कल्याण शेरचनसँग बाक्लो संगतमा रहेका लोकगीत पारखी बसन्त थकाली (वि.सं.२०१६) उनलाई लोकगीतको मौलिकतामा जोड दिने होनाहार प्रतिभाको रूपमा लिन्छन् । ‘गीतमा स्थानीय शब्दको प्रयोगमा जोड दिने, गीतको ‘थिम’ छनोट गरी त्यसको केन्द्रीय सन्देश पत्ता लगाउने; ‘थिम’ अनुसार गीतले भाव सम्प्रेषण गरे–नगरेको ख्याल गर्ने; तथा जुन भेगको गीतको गीत हो, त्यहीको शब्द र लयलाई जस्ताको तस्तै उतार्ने विषयमा उहाँको ध्यान जान्थ्यो ।’ थकाली कल्याण शेरचनको मनोभावलाई ‘गुरुमन्त्र’ का रूपमा सम्झन्छन् ।

लोककिन्नरी हरिदेवी कोइराला (वि.सं.२०१६) ले कल्याण शेरचनलाई नेपाली मनहरूलाई जोड्ने सेतुको उपमा ‘कल्याण शेरचन स्मृति ग्रन्थ’ (२०६९) मा दिएकी छिन् । मानसम्मानको पटक्कै लोभ नगर्नेे, लोकगीतमा नेपाली जीवन देख्ने, अनेकतामा एकता खोज्ने एवम् लोकगीतको माध्यमबाट मानवीय प्रेमलाई फराकिलो घेरामा विस्तार गर्न तल्लीन प्रतिभावान् व्यक्तिको रूपमा कोइरालाले उनलाई सम्झेकी छिन् ।

पोखरालाई कार्यक्षेत्र बनाएर सांस्कृतिक पत्रकारिता गर्दै आएका तिलक पुन (वि.सं.२०२०) ले कल्याण शेरचनको ग्रामीणजन र लोकगीतप्रति देखाएको सामीप्यबारे एउटा मृदुप्रसंग कोट्याएका छन् । ‘हालको फूललबारी ब्यारेक भएको ठाउँमा भारत सरकारले छाप्रो हाली अस्थायी पेन्सन क्याम्प खडा गरेको थियो । त्यहाँ वर्षको एकपटक पेन्सन वितरण हुन्थ्यो । पेन्सन थाप्नका लागि टाढा–टाढाबाट लाहुरे समुदायका परिवारजनहरू हुलका हुल आउँथे । साथमा भाँडावर्तन र सामल पनि ल्याउँथे । त्यो जमघट पश्चिमाञ्चलकै कुम्भमेलाजस्तो हुन्थ्यो । त्यहाँ रातभरि जुहारी चल्थ्यो । कल्याण शेरचन पनि त्यही हुलमा एकाकार भएर स्वरमा स्वर मिलाइरहेका हुन्थे, भावना साटासाट गरिरहेका हुन्थे ।’ उनी सम्झनाको पेटारो खोल्छन् ।

चिन्नेजान्नेहरूले उनलाई शहरमा भन्दा ग्रामीण परिवेशमा रमाउने पारखीको रूपमा लिने गर्छन् । उनी बेलाबखतमा ग्रामीण बस्तीहरूको भ्रमणमा निस्कन्थे । ग्रामीण परिवेश र ग्रामीणजनसँग गहिरो नाता गाँस्थे । ग्रामीणजनसँग माया–ममता र सदभाव साटासाट गर्थे । घर फर्कँदा लोकजिन्दगीको ढुकढुकीसहितको लोकसुसेली हृदयभरि साँचेर ल्याउँथे । उनी ठेट लय र भाकाभन्दा बाहिर जानै चाहँदैनथे । उनले संकलन गरेका गीतमा लोकजिन्दगानीको तस्बिर झल्कन्थ्यो । यही कारण हुनसक्छ, उनले संकलन र स्वराङ्कन गरेका गीत हुनसम्म लोकप्रिय र श्रुतिमधुर छन् ।

कल्याण शेरचन सम्मिलित गायकी समूह र त्यसका गीतलाई बहुआयामिक ढंगबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ । चेतन कार्कीजस्ता शब्दशिल्पी, गोपाल योञ्जनजस्ता लोक, आधुनिक र शास्त्रीय संगीत तीनवटै विधामा पारङ्गत व्यक्तित्व तथा समूहमा एक से एक प्रतिभावान् शिल्पीहरूको जमघटबाट यो समूह निकै चम्किएको तथ्य निर्विवाद छ ।

गीत फगत गीतमात्र होइन, सामाजिक रीतभाँतको मार्गदर्शन पनि हो भन्ने सन्देश यो समूहको गीतमा पाइन्छ । कुनै पनि साइनोपात गाँस्नुभन्दा अघि सोधनी–पुछनी र चिनजान गर्नुपर्छ अन्यथा ‘अर्सल–बिर्सल’ पर्नसक्छ  भन्ने परम्परागत भनाइ छ । कल्याण शेरचनको गायकी समूहले स्वाराङ्कन गरेको गीतले यही मर्मको चुरो पक्रिएको छ : ‘कहाँ हो नानी घर तिम्रो, कहाँ हो माइती–मामली, नानी त रैछौ हाम्रै दमाली’ । गीतमा व्यक्त भाव गहिरो छ ।


यो समूहकोकेही नितान्त मौलिक योगदान छ ।  कौरा (‘सोह्र वर्षे उमेरैमा मै पनि झिल्के हुँदो हो, अहिले पो बूढो भयो र’), तामाङ सेलो (‘च्याङवा होई च्याङवा, च्याङवबाले आज क्या भन्छ’) जस्ता जनजातीय संगीत (इथ्नोम्युजिक) लाई यही समूहले मूलधारमा ल्यायो । हिजो सीमान्तकृत अवस्थामा रहेका यी गीत जनजिब्रो भुण्डिए । सीमित दायराका गीतले स्थान पाएका त्यस समयमा नयाँ किसिमका गीतको प्रवेश आफैंमा महत्वपूर्ण उपलब्धि थियो । उनीहरू यस सुकर्मको श्रेयभागी छन् ।

‘वन हुनलाई रुख चाहिन्छ र रुख विना वनको महत्व पनि हुँदैन’ भनेझैं यो गायकी समूहको सामूहिक पहिचान र व्यक्तिगत चिनारी दुवै छ । कल्याण शेरचनलाई सिङ्गो वनको एउटा रुखको रूपमा हेर्दा उनी आफैं सक्षम, उर्जावान् एवम् प्रतिभाशाली व्यक्तिका रूपमा देखापर्छन् ।

मौलिक लोकगीत संकलन र गायन उनको सांगीतिक व्यक्तित्वको एउटा विशिष्ट पाटो हो । अहिले धेरै भुल्दै गएको र धेरैले ढङ्ग नपुर्‍याउने  तेर्सो (ढिलो र लम्बेतान) भाकाका शिद्धहस्त शिल्पी हुन् । ‘सुखी ज्यानलाई गुँदरी काम्लो, मै दुःखीलाई जहाँ बस्यो उही राम्रो’ बोलको तेर्सो भाकामा उनको प्रतिभाको क्षितिज राम्रोसँग खुलेको धेरैले चर्चा गर्छन् । यो भाका बराबर मीठो भाका अरु नभएको धारणा लोकगीत अनुरागीहरूको छ । तेर्सो भाकाको रसमा भिजेकाहरू यसलाई ‘राजा भाका’ भन्न रुचाउँछन् ।

कल्याण शेरचनको प्रतिभाको एउटा सानो चर्चामात्र यो । उनका सांगीतिक देनसम्बन्धी आयामहरू खोज्दै जाँदा जीवन भोगाइ र अनुभूतिका थुप्रै पानाहरू पल्टिन सक्छन्, जुन अपरिमित छन् ।

‘फूलको वासना डाँडावारि, मान्छेको वासना डाँडापरि’ भन्ने उखान उनको जीवनमा पनि चरितार्थ भयो । दुनियाँभरि मगमगाएको उनकोे जमगाउँदो–मगमगाउँदो व्यक्तित्व उनकै घरपरिवारमा त्यतिविधि मगमगाउन पाएनछ । दुनियाँले भलीभाँती चिन्दा पनि परिवारजनले नै उनलाई राम्रोसँग चिन्न नसकेको परिवारजनबाटै स्वीकारोक्ति आएको छ ।

उनका दाजु नरबहादुर शेरचनले आफ्ना भाइलाई दुनियाँले कानको फूलजस्तो प्यारो ठानिरहँदा पनि आफूहरूले चाहिँ कस्तुरीले आफूभित्रको सुगन्ध चिन्न नसकेझैं आफ्नै परिवारका होनाहार प्रतिभालाई उचित किसिमले चिन्न नसकेको भाव प्रकट गरेका छन् । उनले आफ्नो भाइको निधन भएपछि उनको व्यक्तित्व र कृतित्वबारे आमसञ्चार माध्यममा आएका समाचार तथा विश्लेषणहरूबाट उनी दुनियाँको भयानक निधि रहेछन् भन्ने थाहा पाएको ‘कल्याण शेरचन स्मृति ग्रन्थ’ (२०६९) मा उल्लेख गरेका छन् । कल्याण शेरचनकी धर्मपत्नी शर्मिला शेरचनले पनि आफूले श्रीमानलाई जुन रूपमा चिन्नुपर्ने थियो, त्यो रूपमा चिन्न नसकेको अभिव्यक्ति दिएकी छिन् ।

भनिरहनु नपर्ला, नेपाली लोकसंगीतको क्षेत्रमा कल्याण शेरचन एउटा सम्झनलायक नाउँ हो । नयाँ पुस्ताले उनलाई सम्झन्छन् कि सम्झँदैनन्, त्यो उनीहरूकै आत्मानुभूति र विवेकको कुरा हो । आखिर, कुरोको चुरो कल्याण शेरचन र साथीहरूको गीतले नै समातेको छ : ‘सम्झे माया लाखै भयो, बिर्से के गर्ने’ ।

[साभार : अन्नपूर्ण पोष्ट (माघ २, २०७२) ]

Friday, January 15, 2016

दुरा समुदायमा प्रचलित पूजाआजाहरू


–यमबहादुर दुरा

१. परिचय

नेपालका अल्पसंख्यक जतिमध्ये एक मानिने दुरा समुदायले पूजाआजालाई जीवनशैलीको एक हिस्साको रूपमा आत्मासाथ गरेको पाइन्छ । यस सुमदायले कुनै न कुनै हिसाबबाट वर्षैभरि पूजा–अर्चनागरेको देखिन्छ तर पनि दुराहरूको ‘पूजा–अर्चना चक्र’ साउने संक्रान्तिदेखि शुरु भएर चैते दशैंको सेरोफेरोमा अन्त्य भएको देखिन्छ ।

दुरा समुदायमा विद्यमान विविध प्रकृतिकापूजाआजाहरूः प्रकृति पूजा (Nature worship), भाकल (Intercession), पितृपूजा (Ancestor worship), मूर्ति पूजा (Idolatry) जनवार पूजा (Animal worship)आदिबारे संक्षेपमा प्रकाश पार्नु यस लेखको मूल उद्देश्य हो ।

यस लेखमा प्रयोग भएका जानकारीहरू मूलतः पर्यवेक्षणमूलक (Observational) र अनुभूतिमूलक (Empirical) नै छन् । यसमा थोरै मात्रामा द्वितीयक स्रोत (Secondary source) पनि प्रयोग भएका छन् ।

२. दुरा जातिमा प्रचलित पूजाआजाहरू

२.१ प्रकृति पूजा

व्यक्ति तथा समाजको सुुख, शान्ति र समृद्धिमा प्राकृतिक तत्वले प्रभाव पार्दछन् भन्ने घोषित वा अघोषित विश्वास दुरा समुदायमा रहेको पाइन्छ । असिना पर्दा असिना गाउँ बार्ने चलन छ । घर–गोठमा चट््याङ पर्दा लामा वा बाहुन पुरेत बोलाएर ग्रह–शान्ति गर्ने चलन छ । कसैको घरमा आगलागी भएमा सोही प्रक्रिया अग्निको आराधना गर्ने परम्परा छ । नयाँ बाली भित्र्याउनुभन्दा अघि देवीदेउताको नाम पारेर अन्नबाली चढाउने चलन छ । भात खाने बेलामा पनि सबैभन्दा पहिले भन्छेली आमाले देउतालाई एक चैली भारत अर्पण गरेपछिमात्र घरका सदस्यहरूलाई भात पस्कने चलन पनि छ ।

पँधेराको रुख नकाट्ने तथा घर बनाउने वा कुनै प्रयोजनका लागि रुख काट्नुपर्दा रुखको पूजा गर्ने चलन पनि दुरा समुदाय छ ।

२.२ भाकल 

कोही सिकिस्त बिरामी हुँद धामी झाँकी, लामा तथा पुरेत कहाँ पुगी उसको लेखान्त र भाग्यबारे हेरखोर गर्ने गरिन्छ । मानुचामल हेराउँदालामा वा पुरेतले दिएको सल्लाहअनुसार बिरामी छिटो निको होस् भन्दै देवीदेवतालाई भाकल गरी पूजा–अर्चना गर्ने चलन पनि छ ।

कसैको घरमै रहेका वा घरभन्दा टाढा रहेका परिवारजनको सुस्वास्थ्य, उत्तरोत्तर प्रगति र दीर्घायुको कामना गरी स्थानीय र गाउँभन्दा परका देवीदेवताको पूजा–अर्चना गर्ने चलन पनि छ । यसैगरी, कसैको लालाबालाको बाक्य नफुटेमा तथा अन्य मानसिक र शारीरिक समस्या देखिएमा सम्बन्धित देवीदेवतालाई भाकल गरी पूजापाठ गर्ने गरेको पनि पाइन्छ ।

२.३ पितृ पूजाः

दुरा समुदायले विभिन्न समयमा विधि र प्रक्रिया अपनाएर पितृ पूजा गरेको पाइन्छ । प्रत्येक वर्षको ठूलो दशैंको अष्टमीको दिन राति पितृलाई विशेष रूपमा सम्झने गरिन्छ । यस क्रममा घरमुली (महिला वा पुरुष) दिनभरि उपवास बस्छन् । नुहाइ–धुवाइ गरी चित्तशुद्ध र मनशुद्ध गर्छन् । घरमुली पुरुष भए कपालसमेत कटाउँछन् । बेलुका माता–पिता तथा अन्य पूर्खालाई सम्झेर भात, तरकारी, मासु, माछा, रक्सी, जाँड, फलफूल आदि घरको मुख्य ठाउँ (फैंसा) मा सजाएर राखिन्छ । यस्ता चीजबीज राख्ने कार्यलाई ‘ख्यामा राख्ने’ भनिन्छ ।

यस अवसरमा कसै कसैले कुखुराको भालेको बलि दिएको पनि पाइन्छ । ‘ख्यामा’ राखिएको चीजबीज घरको मानिसले खान हुँदैन भन्ने मान्यता पनि छ । भोलिपल्ट बिहान विवाहित छोरीबेटी आएर ती चीजबीज उठाउने गर्छन् । त्यसलाई ‘ख्यामा उठाउने’ भनिन्छ । छोरीबेटीले ती चीजबीजआफ्नो घर लान्छन् । उँखुको लाँक्रो, अदुवाको बोट, फूल आदि सामग्री पँधेरा वा कुनै पवित्र ठाउँमा सेलाउने गर्छन् ।

२.३.१ वायु पूजाः

परिवारमा कुनै परिवारजनको निधन भएमा उसको नाउँमा वायु स्थान निर्माण गरी हरेक वर्ष वैशाख पूर्णिमाको दिनमा ‘वायु पूजा’ गरिन्छ । मृत व्यक्ति कहाँ कस्तो अवस्थामा बसेका छन् थाहा पाउन भाइखलकको जेठोबाठो व्यक्ति झाँकीका रूपमा देउता बस्ने (शरीर कमाएर बोल्ने) गर्छन् । त्यस्तो व्यक्तिलाई ‘डाङ्ग्रे’ भन्ने गरिन्छ । ‘डाङ्ग्रे’ को शरीरमादिवंगत सदस्यको आत्मा चढ्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । दिवंगत व्यक्तिले ‘डाङ्ग्रे’ मार्फत व्यक्त भावनालाई यथासम्भव करद गरिन्छ । तर ‘डाङ्ग्रे’ बस्ने प्रचलन लगभग हराइसकेको छ ।

लामा पुरेतलाई बोलाएर दिवंगत व्यक्तिको बौद्ध परम्पराअनुसार अर्घौं गरिन्छ । अर्घौं सम्पन्न भएपछि उसलाई पूजा गर्नुनपर्ने चलन छ । अर्घौं दुई किसिमको हुन्छ – आलोअर्घौं र पुरानो अर्घौं । मृत व्यक्तिको सदगत गर्नेबित्तिकै गरिएका अर्घौंलाई ‘आलो अर्घौं’ भनिन्छ भने भाइसल्लाह गरेर फुर्सदमा गरिने अर्घौंलाई ‘पुरानो अघौं’ भनिन्छ ।

अर्कोतिर, देश–परदेशमा रहेका कुनै परिवार सदस्यको परस्त्रीसँग संसर्ग भई गर्भ तुहिएमा वा बच्चा जन्मिएर गुपचुप अवस्थामा मरेमा घर–परिवारमा कसैलाई दुःख–बिमार हुने गर्छ भन्ने विश्वास छ । त्यस्तो घटना झाँक्रीले थाहा पाउँछन् । त्यसरी मरेको भ्रूण वा बच्चालाई ‘काँचो वायु’ भन्ने गरिन्छ । त्यसरी गुपचुप जीवन गुमाएका मानव भू्रण वा बच्चालाई परिवारको सदस्य मानी ‘वायु पूजा’ गरिन्छ र अन्त्यमा अर्घौं  गरिन्छ  । अर्घौं   गरेपछि मृत व्यक्तिको स्वर्गमा बास हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ ।

दुरा सुमदायमा जल चढाउने चलन पनि छ । साँझको खानपिन सकिएपछि घरकी छोरी वा बुहारीद्वारा चूल्हो लिपपोत गरिन्छ । त्यसपछि एक अंखोरा पानी पितृको नाममा राखिन्छ ।परिवारको दिवंगतसदस्यलाई सपनामा देखेमा बिहान उठेर कसैसँग नबोली तीन अञ्जुली जल चढाउने चलन पनि छ ।

२.४ कुल पूजा

दुरा समुदायमा अन्य समुदायले जस्तै भाइखलक मिलेर सामूहिक रूपमा कुल देवताको पूजा गर्ने चलन छ । यो पूजा सम्भव भए हरेक वर्ष नभए तीन वा सात वा बाह्र वर्षमा गर्ने चलन छ । कुलपूजाको अवसरमासमय र परिस्थितिअनुसार भेडा, कुखुरा, बोका र कुखुराको बलि दिइन्छ । दुरा समुदायको भाषा र संस्कृतिका अध्येता केशबहादुर दुरा (वि.सं. २०००) का कुलपूजा गर्दा बलि दिइने पंछी वा जनवार सकेसम्म सेतो रङ्गको भए राम्रो मानिन्छ । कुल पूजा गर्दा छोरी–ज्वाइँ तथा नाता–कुटुम्बलाई बोलाई भोज खुवाउने चलन पनि छ । साथै कुलको ढुङ्ग्रो बाँध्ने चलन पनि छ ।

२.५ मूर्ति पूजा

दुरा समुदायले विशेष रूपमा मूर्तिकै मात्र पूजा नगरे पनि ढुङ्गालाई ईश्वरको प्रतीक मानेर पूजा गर्ने चलन छ । यसलाई मूर्ति पूजा भन्ने वा नभन्ने विषयमा एकमत पाइँदैन । मूर्ति स्थापना गरिएका देवीदेउताको पनि पूजा–अर्चना गर्ने भएकोले दुरा समुदायले मूर्ति पूजालाई एकप्रकारले आत्मसात गरेको पाइन्छ ।

२.६ भूमि पूजा

बसन्त ऋतु लागेपछि खेतीबाली लगाउनुभन्दा अगाडि भूमि पूजा गरिन्छ ।  मंगलबार पारेर यो पूजा गरिन्छ । भूमि पूजा गर्नाले जमिनको उब्जाउ शक्ति बढने तथा सहकाल आउने विश्वास गरिन्छ । साथै, भूमिपूजागर्दा असिना, कीरा, मुसा आदिले बालीनाली नोक्सान गर्दैनन् भन्ने विश्वास गरिन्छ । भूमि पूजा गर्दा गाउँको नजिक कुनै पवित्र स्थानमा ढुङ्गालाई देवता बनाई बोका र भालकोे भोग पारिन्छ । पूजा गर्ने दिनको अघिल्लो दिन भोलि पूजा गर्ने भनी कटवाल कराउन लगाई सबैलाई जानकारी दिइन्छ ।

पूजा हुने दिनको बिहानसम्म बलिका लागि आवश्यक पर्ने बोका र कुखुरा खरिद गरिसकिएको हुन्छ । पूजा गरेपछि बोका तथा कुखुराको मासु एकै ठाउमा पकाई बेलुका हरेक घरबाट एक एकजना प्रतिनिधिजम्मा एकै ठाउँमा बसेर खाने गरिन्छ ।

भूमि पूजा गरेको दिन गाउँ बार्ने चलन छ । गाउँ बार्दा ढिकी–जाँतो गरिँदैन । खेतबारीमा खनजोत गरिँदैन । मेलापात चल्दैन । यतिमात्र होइन, दाउरा वा काठ काट्ने काम पनि गरिँदैन । घाँसपास गर्न मिल्छ । गाउँ बार्दा व्यस्त कार्यतालिकाबाट फुर्सद निस्कने भएकोले कतिपय गाउँलेहरू यस मौकामा हाटबजार गर्न जान्छन् ।

२.७ उभोली–उधौली पूजा

यो पूजा स्थानीय भगवती मन्दिरमा गरिन्छ । स्थानीय भगवतीको मन्दिरमा बोका र कुखुराको भाले बलि दिइन्छ । चैत र कात्तिक महिनामा गरिने पूजालाई क्रमशः उभौली र उधौली भनिन्छ । यो पूजा पनि मंगलबार नै गरिन्छ । उभौली खेतीबाली लगाएपछि असिना, अतिवृष्टि, खरेडी, कीरा–फट्याङ्ग्रा अाि प्रकृतिजन्य तत्वबाट खेतीबाली नोक्सान नहोस् भनी गरिन्छ भने उधौली कुनै प्राकृतिक प्रकोपबाट बाली थन्क्याउने काममा बाधा नहोस् भनी गरिन्छ । उभौली–उधौली पूजा सञ्चालन र प्रसाद खाने पद्धति भूमिपूजा सरह नै हुन्छ । उभौली–उधौली पूजामा पनि गाउँ बार्ने पनि चलन छ ।

२.८ हरेलो पूजा

अन्य समुदायमा पनि प्रचलित यो पूजा भदौ वा असोज महिनाको मंगलबार गरिन्छ । यो पूजा माटोको भाँडो (हाँडी) मा धानको भुस, भोजपत्र, ढिकी–जातोको काठको खुर्केको धुलो हाली आगो सल्काई धुप हालिन्छ । ‘हरेलो दोहोलो दोहोलो’ भनी खेतको डिलमा, रुखमा वा खम्बामा गाडी झुण्डाएर राखिन्छ । हरेलो पूजा गर्नाले धान बालीमा कीरा, पतेरो, मुसा जीवजन्तुले दुःख दिँदैनन् भन्ने जनविश्वास छ । 

२.९ नार्खु पूजाः

यो पूजा अलि भिन्न प्रकृतिको छ, जुन तुर्लुृङकोट गढी नजिक रहेको स्थानमा गरिन्छ । बसन्त ऋतु शुरु भई बालीनाली लाउने तथा खनजोत गर्ने बेलामालामो समयसम्म खरेडी पर्दा नार्खु पूजा गरिन्छ । यो पूजामा भैंसीको भोग दिइन्छ । डाँडामा अवस्थित नागको थानमा रगतले जुठो पार्दा चोखिने प्रयोजनका लागि नागराजाले पानी पार्दछन् भन्ने जनविश्वास छ ।

यसरी पूजा गर्दा सोही दिन वा तीन दिनभित्र पानी पर्ने गरेको अनुभव स्थानीय वासिन्दासँग छ । यस पूजामा दुराडाँडा भेगका दुरा, क्षेत्री, बाहुन तथा दलित समुदायको सहभागिता रहन्छ (दुरा, २०५६ः १४)। दुराडाँडा (तुर्लुृङकोट) बाहेक अन्य दुराबस्तीमा नार्खु पूजा गरेको पाइँदैन ।‘नार्खु’ शब्दले कुन स्थान वा परिपाटीलाई संकेत गर्न खोजेको हो भन्ने प्रष्ट भएको छैन ।

२.१० भयँर पूजा

चैत महिनाको कुनै मंगलबार भयँर पूजा गरिन्छ । गाउँ नजिकको निश्चित ठाउँमा बाख्राको पाठी बलि दिएर यो पूजा गरिन्छ । पूजाको प्रसाद घरमा लगिँदैन । पूजा गर्नुभन्दा अघि उपयुक्त समयदूरी कायम गरी भातको जाँड राखिन्छ । यसका लागि हरेक घरधुरीबाट एक–एक माना चामल उठाइन्छ । पूजाको दिनमा हरेक घरका एक एक जना प्रतिनिधिले एक एक माना चामल ल्याई सामूहिक रूपमा भात पकाइन्छ दुरा ।

यसपछि जाँड, मासु र भात खाइन्छ । भयँर पूजाको दिनमा गाउँका बाउहरूले खाइपिई गरेर निकै रमाइलो गर्छन् । खानपिन सकिएपछि टिमुर चपाएर भुइँमा बनाइएको खोपिल्टामा थुक्ने चलन छ । यसपछि गाउँको जेठोबाठो व्यक्तिले उसको ढाडमा तीनपटकसम्म काँढाले पुछ्ने चलन पनि छ ।

दुरा समुदायको अध्येता देवबहादुर दुरा (वि.सं. २०२२) भयँरीका दिनमा बाउहरूले बोलीचालीमा अघिपछिका दिनमा भन्दा बढी स्वतन्त्रता प्रयोग गर्छन् । भयँरीका बाउ र रत्यौलीका आमाहरूको चर्तिकला देखेर एउटा उखानै बनेको छ, ‘भयँरीको बाउ, रत्यौलीको आमा’ । यो पूजा गर्दा गाउँमा बाघको भय हुँदैन भन्ने जनविश्वास छ । पूजा सम्पन्न भएपछि तीन दिनसम्म गाउँ बार्ने चलन छ । भयँर पूजा सम्पन्न भएको सात दिनमा धूप हालिन्छ । त्यस दिन पनि गाउँ बार्ने चलन छ ।

२.११ बाटो छेक्ने

चैतमहिनाको कुनै शनिबारका दिन बाटो छेक्ने पूजा गरिन्छ । कुनै गाउँमा वैशाखमा पनि यो पूजा गर्छन् । दुराडाँडास्थित भाँगु गाउँका स्थानीय वासिन्दा भेजमान दुरा (वि.सं. २०१२) सँग आफ्नो गाउँमा वैशाख महिनामाबाटो छेक्ने पूजा हुने गरेको अनुभव छ । गाउँको चार किल्लामा भक्यौंलाको काठ काठी प्रवेशद्वार बनाइन्छ । सोही प्रवेशद्वारमा काठबाट निर्मित पुरुष र स्त्री जनेन्द्रीय झुण्ड्याइन्छ । गाउँमा कुनै पनि प्रकारको देशान (रोग–व्याध), छेद, भेद आदि अहितकारी तत्व नभित्रियोस् भन्ने अभिप्रायले यो पूजा गरिन्छ ।

यो पूजामा हरेक घरधुरीबाट एक–एक माना कोठोको पिठो उठाइन्छ । त्यसमा बलि दिइएको खुकुराको मासु मिसाई प्रसादको रूपमा ग्रहण गरिन्छ (दुरा, २०५६ः १३) । शनिबारको दिन गरिने पूजा भएकोले कसै कसैले ‘शनिसरे पूजा’ पनि भन्ने गरेको पाइन्छ ।

२.१२ शिकारी पूजाः

शिकार खेल्न जाँदा रित्तो हात फर्कन नपरोस् भनेर शिकारी पूजा गरिन्छ भन्ने मान्यता छ । २० वटा शिकार गरेपछि शिकार नलाग्ने विश्वास छ । अतः यसपछि  शिकारी पनि पूजा गरिन्छ । यसलाई ‘दर्जन पूजा’ पनि भनिन्छ । बन्दुक, भाला, बाँसको धनुषकाँड राखी कुखुराको भालेपोथी भोग दिई ‘दर्जन पूजा’ गरेको पाइन्छ । यो पूजा अहिले लगभग हराइसकेको छ ।

२.१३ जनवार पूजाः

दुरा समुदायले कुनै विशेष रूपमा जनवार पूजा गरेको पाइँदैन । तर पनि तिहारको समयमा काग, कुकुर र गाईको पूजा गर्ने नेपाली आमप्रचलन दुरा समुदायमा पनि विद्यमान छ ।

२.१४ चियाँ हेर्ने 

चिया हेर्ने कार्य आफैंमा कुनै पूजा नभए पनि यो पूजाआजासँग सम्बन्धित छ । विभिन्न देवीदेवतालाई बोका, कुखुरा आदिको बलि दिंँदा तिनीहरूको कलजो हेरी भोलि हुनसक्ने शुभ–अशुभ पक्षको विश्लेषण तथा भविष्यवाणी गरिन्छ । यस्तो कार्यलाई ‘चियाँ हेर्ने’ भनिन्छ । कलेजोको स्थितिले शुभ–अशुभ घटना, आँटेको कामको सफलता–विफलता, छोराछोरीको विवाहवारी हुने–नहुने अदि पक्षबारे पूर्वसंकेत दिन्छ भन्ने मान्यता छ ।
कलेजो लुलो भएमा धन प्राप्त गर्न नसकिने; कलेजो छियाछिया परेको भए परिवारमा कुनै अशुभ घटना हुने, कलेजोको शीर लत्रेको छ भने मान–सम्मानमा क्षय हुने; पित्त ठूलो भएमा असिना आउने, अतिवृष्टि हुने, पहिरो जानेजस्ता प्राकृतिक विपत्ति आउने विश्वास गरिन्छ । पित्त सानो भएमा खरेडी पर्ने विश्वास गरिन्छ । यस्ता संकेतहरू व्यवहारमा मिल्न गएकोे बूढापाकाहरूको भनाइ छ ।

कलेजो हेरेर थाहा पाइने अरू थुप्रै संकेत छन् तर यसलाई विश्लेषण गरेर भविष्यवाणी गर्नसक्ने व्यक्तिहरू निरन्तर कम हुँदै गएका छन् ।

२.१५ थासो (ग्रह) फाल्ने 

दुरा समुदायमा वर्षमा दुई पटकर कत्तिक र चैतमहिनामा मूलतः लामा पुरोहित बोलाएर ग्रहदशा हेर्ने, रख्खे–डोरो गर्ने र ग्रह फाल्ने चलन छ । ग्रह फाल्ने कार्यलाई ‘थासो फाल्ने’ भनिन्छ । घर परिवारको नौंथरि अन्न, नौथरि फूल, पानी, नौथरि कपडा पुछेर लामाले आफ्नो ग्रन्थ पढी कोदोको ढिडोबाट बनेको कैदु बनाएर दोबाटोमा लगेर बिसर्जन गरिन्छ । ग्रह बिसर्जन गर्ने काम ज्वाइँ र लामाले गर्छन् ।

२.१६ अन्य पूजाः

माथि उल्लिखित गरिएका पूजा बाहेक दुरा समुदायले सामूहिक र व्यक्तिगत रूपमा अन्य विभिन्न पूजाहरूगर्छन् । दुरा समुदाय सेतो भैरव (गाँडावाज), आइतबारे पूजा, परिभित्ता पूजा, नाग पूजा, खहरे खोला पूजा, भनेर गौडी पूजा, भीमसेनलगायत विभिन्न पूजाआजामा सरिक भएको पाइन्छ । साउने संक्रान्ति र माघे संक्रान्तिलाई पनि पूजा–अर्चनाको विधि अपनाएर मनाएको पाइन्छ । दुरा सेवा समाजका पूर्वअध्यक्ष लोकबहादुर दुरा (वि.सं. २००५) का अनुसार पूजाको विधि र प्रकृतिमा ठाउँअनुसार स्थानीयपन र विविध संस्करणहरू पनि भेटिन्छन् ।

३. उपसंहार 

दुरा समुदायमा प्रचलित पूजाआजाबारे विगत दुई दशकको अवधिमा केही लिखित दस्ताबेज उपलब्ध भए पनि तिनमा समाजशस्त्रीय तथा मानवशास्त्रीय दृष्टिले गहन विश्लेषण पाइँदैनन् । दुरा समुदायमा पूजाआजामा हिन्दू, बौद्ध तथा बोन धर्म गरी तीन किसिमका धर्मको प्रभाव परेको देखिन्छ ।

यद्यपि दुरा समुदायमा चलिआएको पूजा–अर्चना पद्धतिबारे पूर्वोल्लिखित तीनै धर्मसम्बन्धी सिद्धान्त र मान्यताहरूको कसीमा राखेर विशद खोजअनुसन्धान हुन बाँकी नै छ । त्यसैले अहिले सतहमा देखिएका अभ्यासहरूलाई मात्र हेरेर दुरा समुदायको पूजाआजाको इतिहास, वर्तमान र भावी दिशाबारे यसै भन्न सकिने अवस्था छैन ।

सन्दर्भ सामग्री

दुरा, गोकुल । (२०५६)। दुरा जातिको संस्कृति । काठमाडौँ : (प्रकाशक : लेखक स्वयम्) ।

कुराकानी/ सूचनादाता

लोकबहादुर दुरा । पुस १८, २०७२ ।
भेजमान दुरा । पुस १८, २०७२ ।
देवबहादुर दुरा । पुस १८, २०७२ ।



[साभार: समाज शोधमाला  (पूर्णाङ्क १०, २०७२)]