Saturday, August 2, 2014

पर्म लाउन जाँदा


–यमबहादुर दुरा

गाउँघरमा जनशक्तिको निरन्तर अभाव हुँदैछ । पाखुरामा जाँगर भएका युवाशक्ति विदेश पलायन भएसँगै पाखुरा साटेर सहजीवन जिउने चलन पनि क्रमिक अन्त्य हुँदैछ । ‘ढुङ्गाको भर माटो, माटो भर ढुङगा’ : यो नै गाउँको मूल मन्त्र थियो । एकले अर्कालाई सहयोग गर्नुपर्छ, तबमात्र सहज र सरस किसिमले जीवनको रथ चल्छ भन्ने मान्यताले गाउँबस्तीका बासिन्दाहरूको मन सिँंगारिएको थियो । अब त्यस्तो छैन ।

जनशक्ति र मनशक्तिले गाउँघर गुल्जार बन्दा गाउँको वातावरण बेग्लै थियो । पाखुरा साटासाट गरेर गाउँमा खेतीपाती लगाइन्थ्यो । होस्टेमा हैंसे गरेर हलसारो गरिन्थ्यो । पैसा नहुनेसँग मन र पाखुरा हुन्थ्यो । मन हुनेले सजिलै पाखुरा पाउँथ्यो । पाखुरा नहुनेले मन दिएपछि हारगुहार पाउँथ्यो । चुड्कीको भरमा खेतीपाती लगाइन्थ्यो । कसैको पनि खेतबारी बाँझो बस्न पाउँदैनथ्यो ।
तस्बिर : राम दुरा

अहिले समयले काँचुली फेरेको छ । आज गाउँघरको अवस्था हिजोको जस्तो छैन । पाखुरामा जाँगर भएका युवाशक्ति शहरबजार र विदेशतिर पलायन भएकाले खेतबारी बाँझो पल्टिँदै गएका छन् । समय पनि त्यस्तै रुखो बन्दै गएको छ । हिजोका मनकारी मनहरू पनि आजकल गाउँघरमा त्यति भेटिँदैनन् । ती मन नगदको राज्यतिर बसाइँ सरेका छन् । त्यसैले गाउँघरमा सानोतिनो काम फत्ते गर्न पनि पैसा नै अघि सानुपर्ने भएको छ ।

मन र पाखुराले चलेको त्यतिबेलाको गाउँघरलाई सम्झँदा ‘नोस्टाल्जिक’ हुन पुग्छु । पर्मेली बनेर आफूले बिताएको कालखण्ड सम्झँदा सहसा भावुक बन्न पुग्छु । सहकार्य र साझा जीवनशैलीका सुन्दर दृष्टान्तहरूलाई जीवन्त तुल्याउँदै बिताएका ती अप्राप्य दिन आज निकै प्यारा लाग्छन् । न कुनै जालझेल, न त कुनै लोभ–लालच नै । श्रम र सहकार्यमा आधारित स्वार्थरहित एउटा सुन्दर समाज । अन्नपूर्ण हिमालजस्तै स्वच्छ मन र शारीरिक परिश्रम सिंँगारिएको खेतबारी सम्झन्छु । अनि वर्तमानमा परिणत नहुने मीठो अतीततिर विचरण गर्न पुग्छु । साउनको महिनामा कोदो रोप्दा पर्म लाएका क्षणहरू  तालको पानीजस्तै  छचल्किन्छन्, मनभरि ।

हामी गाउँले केटाकेटीहरू १०–१२ वर्षको उमेरदेखि कोदो रोप्ने पर्मेली टोलीको हिस्सा बन्थ्यौँ । हरेक वर्षको साउन महिनाभरि कोदो रोप्ने काम हुन्थ्यो । असार र साउन दुई महिना विद्यालयमा बर्खे बिदा हुने भएकोले हामीजस्ता स्कुले केटाहरू ढुक्कै पर्मेली टोलीको हिस्सा बन्न पुग्थ्यौंँ ।

गाउँलेको सल्लाहमा पर्म शुरु हुन्थ्यो । पर्मको टोली नेता तोकिन्थ्यो । उसले कसको बारीमा काम गर्ने भनेर पर्मको पालो निर्धारण गर्थ्यो । उसले पर्म लाग्ने, खाजा खाने र छुट्टी हुने समय पनि निर्धारण गर्दथ्यो । जमिन जिलाएर कोदो रोप्न उपयुक्त बनाउने काम केटाहरूको हुन्थ्यो । कोदो रोप्ने काम केटीहरूको हुन्थ्यो । कोदोको बीउ काढ्ने काम सामान्यतया पाका आमाहरूको भागमा पर्थ्यो ।

पर्ममा हरेक वर्षजसो ‘सिकारु’ पर्मेलीको प्रवेश हुन्थ्यो । भर्खर भर्खरै पर्ममा मिसिएका भाइबहिनीहरू सिकारु ठहरिन्थे । उनीहरूमा कोदो रोप्ने र जिलाउने सीप राम्रोसँग विकास नभइसकेकोले अरू काममा लगाइन्थ्यो । कोदोको ब्याडबाट बीउ ओसार्ने, पर्मेलीका लागि पानी ओसार्ने, आकाशबाट पानी छिट्टिन थालेपछि स्याखु (घुम) अर्थात् ओढो ओसार्नेजस्ता काम उनीहरूका भागमा पर्थे । उनीहरूलाई कोदो रोप्ने र जिलाउने काममा पनि प्रेमपूर्वक बानी पार्दै लगिन्थ्यो ।

पर्ममा जाँगर र पाखुरा दाँजिन पुग्थ्यो ।  छिटो पाखुरा चल्नेहरूको तुलनामा सुस्त गतिमा पाखुरा चल्नेहरू पछि पर्थे । पछि परेको अवस्थालाई झुण्डिएको भनिन्थ्यो । झुण्डिएको अवस्थामा रहेकालाई अरु कुनै जाँगरिलो व्यक्तिले उद्धार गरिदिनुपर्ने हुन्थ्यो ।  उद्धार गरिदिनुपर्ने अवस्थामा ‘सिकारु’ पर्मेलीहरू नै पर्थे । कोदो रोप्ने काममा एउटा बर्खा बिताएपछि अर्को वर्ष कोदो रोप्ने पर्मेली टोलीमा मिसिँदा नवप्रवेशीको ‘सिकारु’ बिल्ला हट्थ्यो । अर्थात् खेतबारीमा सिकारु बनेर काम गर्ने समय (‘इन्टर्नसीप’) उनीहरूको पूरा हुन्थ्यो । अर्को वर्ष उनीहरूको हैसियत झण्डैझण्डै ‘सिनियर’ दाजुदिदीहरू सरह कायम हुन पुग्थ्यो ।

लोकभाका पर्मको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्थ्यो । सिङ्गो टोलीले एउटै स्वरमा गीत गाउँदा त्यसले ‘कोरस गायन’ को रूप लिन्थ्यो । गीतले खेतबारी र वरिपरिको वातावरण स्थानीय भाकामा गुञ्जयमान बन्थ्यो । यसबाट गोठालो र बटुवा भरपुर मनोरञ्जन लिन्थे । खेतबारीमा गुञ्जेको सुमधुर भाकामा लठ्ठिएका बटुवाहरू पाइला चाल्नै छाडेर गीतमा मस्त हुन पुग्थे । एउटा गाउँमा प्रचलित भाकालाई अर्को गाउँमा पुर्याउने कार्य पनि बटुवाले नै गर्दथे, पराग–सेचनमा पुतली र  भमराले भूमिका खेलेझैं ।

साउनको टन्टलापुर घाममा दश नग्रा खियाउँदा धेरैको अनुहार पाकेको खन्यूजस्तो हुनपुग्थ्यो । घामको बढी मार भर्खर भर्खरै पर्ममा भर्ती भएका भाइबहिनीहरूलाई पर्थ्यो । उनीहरू घामको ताप र राप सहन नसकेर ‘रोउँ कि हाँसु’ को अवस्थामा पुग्थे । यस्तो बेलामा पानी खुब खपत हुन्थ्यो । कर्कलोको पातमा पोका पारेर ल्याएको पानी औंलाले छेँडेर खाँदा बडो आनन्द मिल्थ्यो ।  घाम–पानी सहेर सधिएको कलिलो ज्यान अर्को वर्षसम्म कामका हिसाबले लगभग पूर्ण क्षमताको हुन्थ्यो ।

बर्खाको बेला । पानी पनि उस्तै पर्ने । कहिले दर्के पानी, कहिले छड्के पानी, कहिले सिमसिमे पानी । कुनै बेला त हप्तैभरि झरी परेको पर्यै हुन्थ्यो । ज्यानबाट स्याखु हटाउन नपाइने । स्याखु ओढ्दाओढ्दै स्याखुमै जुम्रा पर्ला जस्तो हुन्थ्यो ।

पर्ममा केही हदसम्म उच्छेली कामले पनि छुट पाउँथ्यो । यस्तो काम गर्नमा केटाहरू नै माहिर हुने गर्थे । रोपाहारे ठिटीहरूलाई धराप फसाउने काम हुन्थ्यो । उनीहरूका आँखा छलेर मान्छे डुब्ने खाल्टो खनिन्थ्यो । त्यसमाथि मकैको ढोड, स्याउला र झारपात राखेर जस्ताको तस्तै बनाइन्थ्यो । सब ठीकठाक छ भन्ने भ्रम दिन त्यसलाई माटोले छोपेर सम्म गरी जिलाइन्थ्यो ।  यी सम्पूर्ण प्रक्रिया बिजुली वेगमा सम्पन्न गरिन्थ्यो, अतिकतिमात्र समयको फेर परेमा योजना बिफल हुन्थ्यो ।

कहिलेकाहीँ यसप्रकारको षयडन्त्रको भेद ‘काम तमाम’ हुनुभन्दाअघि नै खुल्थ्यो । परिणामस्वरूप षडयन्त्र निष्फल हुन्थ्यो । कुनै बेला भने रोपाहारेहरूले षडयन्त्रको सुइँकोसम्म पनि पाउँदैनथे । कोदो रोप्दै जाँदा उनीहरू धरापमा पर्थे । धरापमा फसेकालाई कसैले खाल्टोबाट निकालिदिन पर्थ्यो। शरीरभरि माटैमाटो । मकैको ढोड र स्याउलाले ज्यान कोतरिन्थ्यो । बिजोग हुन्थ्यो । धरापमा फँसेपछि रोपाहारे केटीहरूको काम हुन्थ्यो, केटाहरूलाई सकुञ्जेल सराप्नु । केटाहरूको काम हुन्थ्यो पेट मिचीमिची हाँस्नु ।

उच्छेली काम यतिमै सकिन्थेन । जिलाउने केटाहरू वा रोपाहारेले थाहा नपाउने गरी कुनै लहरा वा डोरीको पुच्छर झुण्ड्याइदिने काम पनि हुन्थ्यो । कुनै बेला साथीसाथीबीच माटो डल्लोले हानाहान चल्थ्यो । कुनैबेलाको ख्यालठट्टा कल-झगडामा परिणत हुन्थ्यो । त्यतिबेला मध्यस्थता आवश्यक हुन्थ्यो । यस्तो बेलामा दिन खाएका दाइदिदीहरूको समझदारीपूर्ण भूमिका निर्णयाक हुन्थ्यो ।

त्यतिबेला कमैको नाडीमा घडी हुन्थे । समय-यन्त्रको अभावमासमयको अडकल गर्न गाह्रो हुन्थ्यो, खासगरी पानी परेको बेलामा  । तैपनि प्रकृतिसँग नजिकको नाता गाँसेर बसेका ग्रामीणजनले समय–यन्त्रले दिने समयभन्दा कुशलतापूर्वक समयको अडकल गर्थे । समय–यन्त्रको अभावमा समय अडकल गर्न प्राकृतिक शैलीका उपायहरू अपनाइन्थे । घामको उदय–अस्त र यसको गति अनि अवस्थिति समय मापनका मुख्य आधार हुन्थे । यही आधारमा कामकाजलाई अंगाल्दै जीवनको रथ अघि बढ्थ्यो ।

पर्मका दिनहरू ज्यादै बेफुर्सदीमा बित्थे । कामैकामको चटारो । एकछिन पनि फुर्सद नुहने । बिहान पनि पर्म, दिउँसो पनि पर्म । घोप्टो परेर जिलाउँदा ढाड अररिन्थ्यो । कामको चापले ज्यान गलेर फतक्कै हुन्थ्यो । दिनभरि काममा व्यस्त भइन्थ्यो । घरमा आएर चारो टिपेर ओछ्यानमा पल्टिएपछि भुसको थैलोझैं लडिन्थ्यो । बिहान चराको चिरबिरसँगै एक्कासि ब्युँझन पुगिन्थ्यो । त्यसपछि आँखा मिच्दै कर्मथलोतिर पाइला सोझिन्थ्यो । काम, काम, काम । फुर्सद त हुँदै नहुने । कामको बोझले थिचिएर होला, वनपाखामा पनि त्यस्तै गीत गुञ्जिएको सुनिन्थ्यो : 'फूल केशैमा, दुःख छ गाउँघरमा जाम भो देशैमा'।

दिनभर काममा जोतिँदा थकाइले चुर भइन्थ्यो । दिउँसोको खाजा खाने बेला ‘राजा समय’ बनेर आउँथ्यो ।  सास बिसाउन पाउने समय यही हुन्थ्यो । साँझ पर्न थालेपछि झ्याउँकिरी बास्थ्यो, गन्धे झार मुर्झाउन थाल्थ्यो अनि चिसो हावा चल्न थाल्थ्यो । यसले पर्म छुटने बेला भएको सङ्केत गर्थ्यो । घर जाने बेलाको संकेत मिल्दा थाकेर लखतरान भएका पर्मेलीहरूका मनमा खुसीको तरङ्ग सगमगाउन थाल्थे, कर्कलोको पातमाथि एकथोपा पानी टल्पलाएजस्तै गरी । यही खुसीयालीमा उनीहरू एक पटक जमेर गीत रन्काउँथे :
खान पनि मीठो पकाउन नि छिटो लर्कने गाभा त
घर जाने बेला भयो क्यारे अब त

भदौ लागेपछि हामी स्कुलेहरू छुट्टी पाउँथ्यौँ । कोदो रोपाइँ सकिएपछि धान गोड्ने समय आउँथ्यो । धान गोड्ने पर्म सकिएपछि असोजतिर बर्खे पर्म मैजारो हुन्थ्यो  । त्यस अवसरमा भोज आयोजना गरिन्थ्यो, जुन स्थानीयस्तरमा ‘रिसियाँ’ नामले परिचिय छ । त्यस मौकामा त्यस वर्ष पर्ममा मिसिएका सिकारु पर्मेली भाइबहिनीले ‘सिनियर’ दाजुदिदीसमक्ष दूध–दही र अन्य परिकारहरू सप्रेम टक्र्याएर गुरु थाप्थे । प्रेमपूर्वक काम सिकाएकोमा उनीहरूले यसप्रकारका सदाशय प्रकट गर्थे । यसप्रकारको सदाशय प्रकट गर्ने कार्यलाई स्थानीय भाषामा 'लोबारे खुवाउने' भनिन्थ्यो ।

‘रिसियाँ’ भोजमा मासु, सेलरोटीजस्ता स्थानीय परिकार अनि बिजुलीपानी, छनुवा जाँडजस्ता पेय पदार्थले जिब्रो सिंचन गर्दै ठिटाठिटीहरू बर्खाभरिको दुःखकष्ट भुल्ने कोशिश गर्थे । ती दुख्याहा दिनहरूलाई एकपटक बाइबाइ गर्थे । सामान्यतया ‘रिसियाँ’ रोदीघरमा आयोजना गरिन्थ्यो । त्यहाँ रोदीआमा (रोसीआमा) हुन्थिन्, जो गाउँका चेलीबेटी–माइतीको संरक्षिका मानिन्थिन् । भोजमा पाक्ने परिकारको एक भाग रोदीआमा समक्ष टक्र्याइन्थ्यो भने अर्को एक भाग गाउँको मुखिया समक्ष टक्र्याइन्थ्यो ।

अब ती दिनहरूमा सम्झनामा मात्र सीमित छन् । आफ्नो नाभी गाडिएको ठाउँ हरेक हिसाबले उजाड बन्दैछ । त्यहाँ न पर्मेली टोली छ, न त रैथाने जीवनशैली । परिणामस्वरूप खेताला खोज्न पनि, गुन्द्रुक किन्न पनि, शहर नै धाउनुपर्ने अवस्था आएको छ, आजकल । पाखुरा आदानप्रदान प्रणाली एकादेशको कथा बन्ने तयारीमा छ । हृदयको बदलामा हृदय नै दिएर अनि पाखुराको बदलामा पाखुरा दिएर चलेको ग्रामीण जीवनशैली र कृषि अर्थतन्त्र समापनको सङ्घारमा छ । समयको गतिलाई जसोतसो पछ्याइरहेको ग्रामीण जीवनशैली आज समयको पदचाप नभेटेर कतै अल्मलिइरहेको जस्तो लाग्छ ।

[साभार : राजधानी 'सौजन्य' पृ. ३ (साउन १७, २०७१ ) । ]

[अद्यावधिक : २०७१।०४।१८, २०७१।०४।२०, २०७१।०४।२१, २०७२।०९।०६ ]


3 comments:

  1. याम दाजु,

    हजुरको जती प्रशंसा गरेपनी कमिनै हुन्छ । धन्यवाद छ हजुरलाई, हजुरको सोच र लेखन कलालाई । म त प्राय धेरै समय हजुरकै कृती हरु पढ्ने गर्छु र गाउँको तै दुखसुखमा रमाउने गर्छु । आज त म पनि स्यखु ओडेर कुटो लिएर कोदो गोद्न पुगेँ खन्यु खोज्न पुगेँ । ओहो हाम्रो बबाआमाअ दिदिबहिनी हरुले कती कस्ट गर्थे । गाउँ सम्झेर मन रोयो आज!

    ReplyDelete
  2. the way you featured the country side is awesome. I am not from the hills but your article droved me there ans a picture of the life in hills came in front of my eyes. Thanks for the article, which i found very helpful for the people who are not from the hills and want to understand the life of the hills.

    ReplyDelete
  3. बाल्यकालमा बिताएको गाउँघरको त्यो मधुर स्मृति फेरि फर्किआयो मानसपटलमा.........

    ReplyDelete