पञ्चसुब्बा गुरुङ : ठाडो भाकाका एउटा विस्मृत हस्ती

–यमबहादुर दुरा

ठाडो भाका गण्डकी भेगको मौलिक पहिचान बन्न गएको छ । त्यस भेगको ढुकढुकी बनेको ठाडो भाकालाई लोकप्रियताको शिखरमा पुर्‍याउने कलाकारहरूमा देउबहादुर दुरा र पञ्चसुब्बा गुरुङको नाम अग्रपक्तिमा आउँछ । स्थानीयस्तरमा यी दुई प्रतिभाको नाम श्रद्धापूर्वक लिइन्छ । उहाँहरूको योगदानले ठाडो भाकाले लोकप्रियता कमाएको लोकगीतका अध्येताहरूको निष्कर्ष छ ।

ठाडो भाकाको कुरा गर्दा कर्पुटारको नाम नलिँदा अन्याय हुन्छ । कर्पुटार बजारले ठाडो भाका मौलाउने मलिलो उर्वर जमिन दियो । यही आधारमा कतिपयले ठाडो भाकालाई कर्पुटारे भाका पनि भन्ने गर्छन् । मादी नदीको किनारमा अवस्थित कर्पुटारमा शिवरात्रि र फागुपूर्णिमा ठूलो मेला लाग्छ, जहाँ लमजुङ, गोरखा, तनहूँ, कास्कीलगायतका जिल्लाबाट जनसमुदायको घुइँचो लाग्छ । त्यही घुइँचोमा हुने जमघटमा देउबहादुर दुरा केटा र पञ्चसुब्बा गुरुङ केटी बनेर ठाडो भाका गाउन शुरु गर्नुभयो । यो कुरा वि.सं. १९७० वरिपरिको हो ।

रबैडाँडा (कास्की) स्थित पञ्चसुब्बा गुरुङको घर ।

प्रश्न उठ्न सक्छ, केटा नै केटी बनेर गीत गाउनुपर्ने अवस्था किन आयो त ? त्यसबेला देउबहादुर दुराले विकास गर्नभएको ठाडो भाका नयाँ–नयाँ थियो, जुन नवीनम् शैली (जान्र) को रूपमा भर्खर–भर्खर विकास हुँदै थियो । गाउँघरका केटीहरू यो भाका गाउन त्यति अभ्यस्त भइसकेका थिएनन् । यस्तो अवस्थामा केटा नै केटी बनेर गाउनुपर्ने अवस्था थियो ।

यसरी शुरु भएको ठाडो भाकामा देउबहादुर दुरा र पञ्चसुब्बा गुरुङबीच प्रेमिल ठोलाबाजी हुन्थ्यो । एकले अर्कालाई गुलाबी क्षेण हन्थे । सुन्नेलाई निकै घत  पर्‍थ्यो । उहाँहरूले स्रोतागणलाई तीन छक पार्ने गरी गीत निकाल्नुहुन्थ्यो । यी दुईले मायामोह र शास्त्रको गीतमात्र होइन, फूलको प्रकार र माछाका प्रजातिबारे पनि अविराम गीत गाउन सक्थे भन्ने भनाइ संस्कृतिविद डा. जगमान गुरुङको छ ।

यी दुई प्रतिभाको घम्साघम्सीपूर्ण ठोलाबाजीबारे आज पनि गीत प्रचलित छ : ‘देउबहादुर दुरा र पञ्चसुब्बा गुरुङ, करापुरमा घमसान’ । जनजिब्रो झुण्डिएको यो बहुचर्चित गीत साङ्गीतिक इतिहासमा एउटा अध्याय बनेर गुञ्जिएको छ  ।

ठाडो भाकाको इतिहास कोट्याउँदा दुई सय वर्ष अघिसम्म पुग्नुपर्ने हुन्छ । बलेवा (पर्वत) का मनवीर खत्री र राङखानी (बाग्लुङ) का गोर्‍या श्रीस (वि.सं. १८५३-१९५०) ले वि.सं. १८७४ तिर झ्याउरे लयमा ‘सालैजो’ भाका शुरुवात गरेको र त्यसको परिमार्जित रूप ठाडो भाका भएको प्रसंग कालीभक्त पन्तले आफ्नो पुस्तक ‘हाम्रो सांस्कृतिक इतिहास’ मा उल्लेख गर्नुभएको छ । गीतकार चेतन कार्कीले आँधीखोले भाका, सालैजो भाका र कर्पुटारे भाका (ठाडो भाका) लाई भगिनी भाका मन्नुभएको छ ।

गीत-सङ्गीतको यही मेसोमा लमजुङ (बर्धान) का देउबहादुर दुरा र रबैडाँँडा (नयाँ कास्की) का पञ्चसुब्बा गुरुङबीच कर्पुटारमा भेट हुनु र यी दुईजना रौसे गायकको सत्प्रयासबाट ठाडो भाका लोकप्रियतको शिखर चढ्नु र उहाँहरूले बसालेको साङ्गीतिक परम्परा लोकगीतको एउटा विशिष्ट साङ्गीतिक शैलीको रूपमा स्थापित हुनुलाई लोकगीतको इतिहासमा एउटा अतिशय सुखद प्रसंग मान्न सकिन्छ ।

यो सुखद प्रसंग सँगसँगै दुखलाग्दो प्रसंग पनि जोडिन आउँछ । जनस्तरमा लोकप्रियताको शिखरमा पुगेर पनि यी दुई प्रतिभाको व्यक्तित्व र कृतित्वको न उचित अभिलेखीकरण हुन सक्यो, न त राष्ट्रले उनीहरूको योगदान र प्रतिभालाई राम्ररी चिन्न सक्यो । दुर्भाग्य नै भन्नुपर्छ, चर्चित भएर पनि देउबहादुर दुरा र पञ्चसुब्बा गुरुङ एक अर्थमा गुमनाम रहनुभयो ।

उहाँहरूका समकालीन गायक–गायिकाले राष्ट्रियस्तरमै राम्रो नाम कमाएको दृष्टान्त छ । उदाहरणका लागि मित्रसेन (वि.सं.१९५२–२००२), मेलवादेवी (वि.सं.१९५९–२०१२), उस्ताद साइलाजस्ता कलाकार देउबहादुर दुरा र पञ्चसुब्बा गुरुङकै समकालीन हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरूको चर्चा धेरै माथि छ ।

देउबहादुर दुरा र पञ्चसुब्बा गुरुङबीच तुलना गर्ने हो भने पञ्चसुब्बा गुरुङको चर्चा कम सुनिन्छ । यसको अर्थ पञ्चसुब्बा गुरुङ कम प्रतिभाशाली हुनुहुन्थ्यो भन्ने होइन । ठाडो भाकाको श्रीवृद्धिमा पञ्चसुब्बा गुरुङको योगदान कम देखिन्न । यी दुई प्रतिभा जुम्ल्याहा सन्तानजस्ता देखिन्छन् । यस लेखमा मूलतः पञ्चसुब्बा गुरुङबारे केही उजागर गर्ने प्रयास गरिएको छ ।

लोकगायक कृष्ण गुरुङ र म २०७१ साल वैशाख ३ गते कास्कीको रबैडाँडा पुगेको थियौँ । हाम्रो उद्देश्य थियो, देउबहादुर दुरा र पञ्चसुब्बा गुरुङको साङ्गीतिक इतिहासबारे थप जानकारी सङ्कलन गर्ने । रबैडाँडास्थित पञ्चसुब्बा गुरुङको घरमा उहाँका बुहारी र नातिसँग भेट तथा वार्तालाप भयो ।

पञ्चसुब्बा गुरुङकी बुहारी कृष्णकुमारी  गुरुङ ।
 २०७६ साल चैतमा ८२ वर्षको उमरेमा उहाँको निधन भयो ।

वार्तालापका क्रममा पञ्चसुब्बा गुरुङबारे अहिलेसम्म बाहिर नआएका महत्वपूर्ण जानकारी प्राप्त भयो । पञ्चसुब्बा गुरुङको जन्म र मृत्युको तिथिमिति पत्ता लाग्यो । उहाँका नाति सोमप्रसाद गुरुङ (जन्मः वि.सं.२०२०) का अनुसार पञ्चसुब्बा गुरुङको जन्म १९४७ साल माघ २६ गते तथा मृत्यु २०३३ साल माघ १४ गते भएको हो ।

उमेरले उहाँ देउबहादुर दुराभन्दा जेठो देखिनुहुन्छ । देउबहादुर दुरा १९५४ सालमा जन्मेको मान्ने हो भने उहाँभन्दा पञ्चसुब्बा गुरुङ लगभग सात वर्ष जेठो देखिन्छ । देउबहादुर दुराभन्दा छिटो जन्मेर उहाँभन्दा धेरै समय यस पृथ्वीमा रहने शौभाग्य उहाँले पाउनुभयो ।

पञ्चसुब्बा गुरुङको घरमा ऐतिहासिक महत्त्वको एउटा सामूहिक सादा तस्बिर भेटियो । माउण्ट गरिएको तस्बिरमाथि कम्प्युटर टाइप गरेर कागजको लेबल टाँसिएको छ, जसमा पञ्चसुब्बा गुरुङ र देउबहादुर दुराको नाम उल्लिखित छ । त्यो तस्बिर २००४ साल फागुन ८ गते खिचिएको उल्लेख छ । तर, तस्बिर लेखिएको कुरामाथि शंका गर्ने ठाउँ छ । देउबहादुर दुरा १९९४ सालतिरै बितेकाले २००४ सालमा खिचिएको भनिएको त्यस तस्बिरमा देउबहादुर दुरा हुने कुरा सम्भव छैन ।

पञ्चसुब्बा गुरुङ तथा उहाँका साथीसंगीहरू ।

महिला र पुरुष गरी ९–१० जना रहेका उक्त तस्बिर एकदमै मधुरो छ । तस्बिरका मान्छे चिन्नै कठिन पर्छ । उहाँ होचो हुनुहुन्थ्यो भन्ने सर्वत्र चर्चा छ । उहाँका नाति सोमप्रसाद गुरुङले आफ्ना बाजे होचो कदको भएको बताउनुभएको थियो । लोकसाहित्यविद सत्यमोहन जोशीले २००२ सालमा पञ्चसुब्बा गुरुङलाई कर्पुटारमा भेटेको र उहाँ होचो कद भएको  व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो भनेर पंक्तिकारलाई सुनाउनु्भएको थियो । पञ्चसुब्बा गुरुङको उचाइ झल्काउने एउटा गीत गाउँघरमा प्रचलित छ  :

 ‘लाहुरे गल्ला, पञ्चसुब्बा डल्ला, पुगेन इँचैमा’ ।

यी तमाम प्रमाणका आधारमा तस्बिरमा रहेका होचा व्यक्ति पञ्चसुब्बा गुरुङ हुनुहुन्थ्यो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ । त्यो तस्बिर कसले र कहाँ खिचेको हो भन्ने खुलेको छैन । जेहोस्, यो तस्बिरले लुकेर रहेको साङ्गीतिक इतिहास उजागर गर्न थोरै भए सहयोग गरेको छ ।

रबैडाँडा भ्रमणका क्रममा पञ्चसुब्बा गुरुङबारे अरू थप जानकारी पनि मिल्यो । पञ्चसुब्बा गुरुङको ससुराली तनहूँको ढोरफिर्दी कुरा पनि खुल्यो । उहाँको वंशवृक्षबारे आंशिक जानकारी प्राप्त भयो । प्राप्त जानकारी अनुसार उहाँको आमा चन्दा गुरुङ हुनुहुन्थ्यो भने पिता बिर्खबहादुर गुरुङ । उहाँका आफूसहित तीन दाजुभाइ हुनुहुन्थ्यो : जेठा उनी स्वयम्, माहिला सुबेदार गोलान्धार गुरुङ र कान्छा वीरजङ्ग गुरुङ ।

पञ्चसुब्बा गुरुङका एकमात्र छोरा नारायणसिंह गुरुङ राजनीतिक प्राणी हुनुहुन्थ्यो । गुरुङले दरबार हाइस्कुलबाट शिक्षा प्राप्त गर्नुभएको थियो । उहाँ के. आई. सिंहको दल खुकुरी दलमा आवद्ध हुनुहुन्थ्यो । २०१७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि व्यवस्था उहाँ पञ्चायतमा सामेल हुनुभयो । उहाँ लमजुङका समाजसेवी तथा नेता श्रीकान्त अधिकारी (वि.सं. १९८४–२०६९) को समकालीन हुनुहुन्थ्यो । नारायणसिंह गुरुङको नाममा नारायण रबैडाँडामा प्रावि सञ्चालित छ ।

त्रिभुवन राजा भएको बेलामा पञ्चसुब्बा गुरुङ दरबारमा पुगेर गीत गाउनुभएको र प्रतिभा देखाएबापत उनले तक्मा र पुरस्कार पाउनुभएको सुनियो । तर, उहाँले प्राप्त गर्नुभएको त्यस्ता तक्मा र पुरस्कारे कुनै पनि त्यस्ता सामग्री भेटिएनन् । शायद, अभिलेखीकरणको अभावमा ती सामग्रीहरू हराएका हुन सक्छन् ।

पञ्चसुब्बा गुरुङको पहिलेको घर साबिकको मिजुरे गाविस–१, नागीधार हो । उहाँका परिवार उहाँ नौ वर्षको उमेरमा नागीधारबाट रबैडाँडा झरेको थियो । त्यसपछि उहाँ गाउँघरको साङ्गीतिक माहोलमा रमाउन थाल्नुभयो । उहाँका बुहारी कृष्णकुमारी गुरुङका अनुसार पञ्चसुब्बा गुरुङ कुनै बेला त १८ दिन जति गीतमा भुलेर घर आउनुहुन्थ्यो । घरमा आएपछि पनि निन्द्रा लागेन भनेर फेरि पनि गीतको खालको खोजीमा हिँड्नुहुन्थ्यो ।

पञ्चसुब्बा गुरुङका नाति सोमप्रसाद गुरुङ ।

कालीभक्त पन्तलाई उध्रृत गर्दै साहित्यकार कृष्णप्रसाद पराजुली (वि.सं.१९९२-२०७०) ले देउबहादुर दुरा र पञ्चसुब्बा गुरुङको साङ्गीतिक योगदान र भाव–भङ्गीबारे यस्तो वर्णन गर्नुभएको छ :

‘द्यौबहादुर (देउबहादुर) दुरा र पञ्चसुब्बा (गुरुङ)...दुइटै गालामा दुई हात टाँसी कर्कदै–मर्कदै गीत झिक्थे अनि गालाबाट हात झिकी थपडी बजाउँदै कुखुरे चालमा फन्को मारेर बस्तै–उस्तै नाच्थे । त्यो चुड्किलो रमाइलो नाचगान हेरेर जोकोही दर्शक लठ्ठिन्थे । झ्याउरे गीत– नृत्यको यस रमझमले नेपाली युवायुवतीहरूलाई यसरी छोयो उनीहरू मादल, मुर्चुङ्ग आदि बाजाका तालमा गीत गाएर नाच्न–झुम्न थाले । यस क्रममा झ्याउरे गीतका पच्चीसवटा भन्दा बढी भाकामा गीत गाइएको र एघारवटा भन्दा बढी अभिनय गरिएको थियो’ (नेपाली लोकगीतको आलोक, २०५७, पृ. ११४) ।

पञ्चसुब्बा गुरुङको अन्त्यकाल अलिकता पीडादायी रह्यो । उहाँ लगभग १०–१२ वर्ष दृष्टिविहीन हुनुभयो । जीवनको अन्त्यकालमा पुग्दा संसारलाई चर्मचक्षुले चियाउन पाउनुभएन । पञ्चसुब्बा गुरुङका विषयमा धेरै कुरा विस्मृत भइसकेका छन् । उहाँको साङ्गीतिक योगदानबारे अझै  पनि धेरै पक्ष उजागर हुन बाँकी नै छ ।

[लोकसंवाद । २०७७ साल साउन २ गते । तस्बिर: लोकगायक कृष्ण गुरुङ । ]

कृपया, यस लेखमा भएका जानकारी अन्त प्रयोग गर्दा इमान्दारितापूर्वक स्रोत खुलाइदिनुहोला ।शोधसंस्कृति र विद्तपरम्पराको सम्मान गरौँ ।

[अद्यावधिक: २०७७।०४।०३]

स्वरकी रानी

—यमबहादुर दुरा

उनको बैठक कोठामा भित्ताभरि प्रंशसापत्र र अभिनन्दनपत्र सजिएका छन् । विभिन्न संस्थाले दिएका थरीथरीका मायाको चिनाले तख्ता भरिएका छन् । उनको फेसबुक प्रोफाइलमा साङ्गीतिक जमघटका अनगिन्ती तस्बिरहरू पोष्ट भएका छन् । यी परिदृश्यहरूले लोकगायिका बीमाकुमारी दुराको समृद्ध साङ्गीतिक जीवनको साक्षी बक्छन् ।

लोकगीतको दुनियाँमा वाहवाही लुटिरहेकी उनको बाल्यकाल वनपात र मेलापातमै बित्यो । उनलाई विद्यालय जाने अवसर जुटेन ।  उनले विद्यालय गएर साउँ अक्षर सिक्नुको सट्टा वनपात र मेलापातमा लोकभाकाको सिकिन् । यद्यपि, उनले सङ्गीतको औपचारिक ज्ञान पनि कहिल्यै पाइनन् ।

जानीनजानी मुखको सरस्वती जगाउन थालिन् । समयक्रममा लोकभाका र रैथाने जीवनधाराका विविध आयामहरूसँग परिचित हुँदै गइन् । वनपात र मेलापातमा साथीसंगीसँग गीत गुनगुनाउन ग्रामीण जीवनको रीत थियो, बसिबियालो पनि । उनले लोकजीवनको रीत पालना गर्दै गइन् ।

जुनबेला उनी लमजुङ (दुराडाँडा) को पाखापखेरोमा हुर्किँदैथिइन्, त्यसबेला गाउँघर टेलिसंस्कृतिको प्रभावबाट मुक्त थियो । तत्कालीन समाजमा बाहिरी संस्कृतिको प्रभाव र अनुकरणको कुनै गुञ्जायस थिएन । उनले तत्कालीन समाजबाट जे पाइन्, जे सिकिन्, ती पूरापुर अर्ग्यानिक थिए् । उनको गीतमा ठेटपन भेटिनुको मूलभूत रहस्य यही हुनुपर्छ ।

समयको लयमा बयली खेल्दै जाँदा लोकभाकाहरूसँग पत्तै नपाई  नाता गाँसिँदै गयो । लोकगीतमा रस बस्दै गयो । आफूभन्दा अघिल्ला दाइदिदीहरूको साथ लागेर गीतको खालमा उपस्थिति जनाउन थालिन् । लोकगीतका पारखीहरूले उनको स्वरमा बेग्लै मिठास र जादू देख्न थाले । उनीहरूले बीमामा प्रचुर सम्भावना देख्न थाले । विस्तारै स्थानीय जमघटमा उनको स्वरको प्रशंसा हुन थाल्यो ।

स्थानीय र जिल्लास्तरीय साङ्गीतिक जमघटहरूमा हाँजिर हुन थालिन् । २०४३ सालमा सोरठी नृत्यको टोलीमा मिसिएर पोखरा पुगिन् । सम्भवत : उनको लागि यो पहिलो फराकिलो डबली थियो । २०४५ सालमा दोहोरीगीत प्रतियोगितामा भिड्न साथीसंगीको दस्तासहित काठमाडौं आइन् । त्यतिबेला बमबहादुर कार्की र प्रेमराजा महतबाट पाएको हौसला र आत्मीय सहयोग वन्दनीय थियो । बीमा उनीहरूप्रति अतिशय आभारी छिन् ।

उनीहरूकै साथ र संयोजनबाट ‘सिंदुरे ढुङ्गा’ शीर्षकमा अडियो अल्बम निस्कियो । आमस्रोतका लागि उनको यो पहिलो साङ्गीतिक कोसेली थियो । उनको तत्कालीन साङ्गीतिक सहयात्रीहरू रत्ना दुरा, बुद्धिसरा दुरा, लालकुमारी दुरा गाउँघरतिरै घरधन्दामै अल्मलिएका छन् । ती प्रतिभावान् साथीहरू उतै छुटेकोमा उनको मन पोल्छ ।

यता, बीमाको साङ्गीतिक क्षितिज उघ्रिने क्रम जारी रह्यो । रेडियो नेपालद्वारा २०४७ सालमा आयोजित राष्ट्रव्यापी लोकगीत प्रतियोगितमा उनले दरिलो सहभागिता जनाइन् । प्रतियोगितमा उनी प्रथम भइन् । त्यसबेला उनको गलाबाट गुञ्जेको गीत थियो, ‘तुर्लुङडाँडा लाँकुरी चौतारी, छुट्यो मेरो हितैको दौंतरी’ । यो गीत लोकगायक कृष्ण गुरुङले तयार पारेका थिए ।

उनको ख्यातामा दिन दुगुना, रात चौगुना बढ्दै गयो । उनको स्वरको बखान हुन थाल्यो । उनी साङ्गीतिक जमघटको हिस्सा बन्न थालिन् । रेकर्डिङ स्टुडियोमा आउजाउ बाक्लिन थाल्यो । भकाभक अडियो अल्बम निस्कन थाले । साङ्गीतिक यात्राको वर्तमान घुम्तीमा आइपुग्दा उनले स्वदेश र विदेशका असंख्य साङ्गीतिक जमघटहरूमा उभिएर हजारौं हजार स्रोता–दर्शकलाई भावुक तुल्याइसकेकी छिन् । सँगसँगै, नेपाली लोकगीतको अघोषित राजदूत बनेकी छिन् ।

अहिलेसम्म बीमाले हजारौंको संख्यामा गीत गाएकी छिन् । ‘सम्झी फर्क साइँलो दाइ...’, ‘लमजुङ तुर्लुङकोट...’, ‘खैरेनीमा गेट...’, ‘छुटयो मायाजाल...’, ‘सरर कोइलाखानीमा...’, ‘फुल्यो निमपत्ता...’ आदि धेरै मन पराइएका गीतमा पर्छन् । अहिलेसम्म आफूले गाएका गीतको यथार्थ हिसाबकिताब उनीसँग छैन । पाँच हजारभन्दा बढी गीत गाएको अनुमान लगाउँछिन् । सयौं संघसंस्थाबाट अभिनन्दित बीमाकुमारी दुराले रेडियो नेपालबाट प्रतिष्ठित गायिकाको प्रमाणपत्र प्राप्त गरेकी छिन् ।

पूर्वी पहाडका मौलिक लोकभाकाहरू रेडियो नेपालमा ल्याउनुमा जसरी हीरादेवी वाइवा, कविता आलेजस्ता प्रतिभाको योगदान रह्यो, त्यसरी नै गण्डकी भेगका ठेट लोकभाकालाई फराकिलो दायरामा विस्तार गर्नुमा बीमाकुमारी दुराको पनि उल्लेखनीय योगदान रह्यो । शावित्री शाह, युक्त गुरुङ, कृष्ण गुरुङ, कृष्णसुधा ढुङ्गाना, हरिदेवी कोइराला, तीर्थबहादुर गन्धर्व आदिको पदचाप  पछ्याउँदै उनले गण्डकी भेगका लोकभाकाको विस्तारमा योगदान पुर्‍याइन् ।

उनी जुन जनु पुग्छिन, ती कार्यक्रम विशेष बन्न पुग्छन् । उनले पाइला टेक्दैमा कार्यक्रम विशेष बन्न पुग्छ, त्यसमा पनि उनको स्वर गुञ्जन थालेपछि माहोल अर्कै बन्छ । कार्यक्रम स्थलबाट परपरसम्म पुग्नुपर्ने ग्रामीण स्रोता–दर्शकहरू उनकै गीत सुन्नका लागि झुम्मिन्छन्, घरधन्दा असरल्लै पारेर । उनको स्वर रहेको जादू र शब्दमा भरिएको मिठास र भावुकताले चुम्वकीय आकर्षण पैदा गर्छन् ।

नेपाली लोकगीतको विम्ब बनेकी बीमा लोकगीतको मूलधारमै छिन्, तर उनको गीत अहिलेको मूलधारको गीतभन्दा आधारभूत रूपमै भिन्न छ । अहिलेको मूलधारको गीत स्रोता–दर्शकलाई उफार्ने किसिमका छन् भने उनको गीतचाहिँ दुनियाँलाई भावुक तुल्याउने खालका छन् । एक हिसाबले उनी नेपाली लोकगीतको एउटा विरहिणी विम्ब हुन् । उनको गीत सुन्दा धेरै द्रवीभूत हुन्छन् । उनको गीतमा बैंशालु मनहरूमा भूइँचालो ल्याउने मैमत्तपन र उन्मादको लेस पनि भेटिन्न । उनको गीतहरू नितान्त सरिफ र शिष्ट छन् ।

उनको गीतमा नेपाली लोकजीवन प्रतिविम्बत हुन्छन् । उनको स्वरमा लयबद्ध गीतमा परदेश पुगेका सन्तान घर फर्कने आशामा आँगनको डिलमा बसेर बाटोभरि नजर बिछ्याउने बृद्धबृद्धाको कथा बुनिएका छन्, जन्मघर छाडेर पराइघर पुग्नुपर्ने चेली नियति झल्किन्छ, लालाबालाको नाङ्गो शरीर छोप्न र भोको पेट शान्त पार्न अँधेरो कोइलाखानीमा घण्टौं श्रम गर्न बाध्य भाइ-छोराहरूको सुस्केरा भेटिन्छन् र लोकजीवनको भाँकी झल्किन्छन् ।

उनको जिन्दगी उतारचढावपूर्ण रह्यो । उनको जीवन  कतिपय आयामखएक अर्थमा सुखद रहेनन् ।
उनी २०५३ सालमा विवाह बन्धनमा बाँधिइन् । तर यो नाता-सम्बन्ध लामो समयसम्म टिकेन । विवाह-बन्धन बिछोडमा पुगेर टुङ्गियो । समयको एउटा विन्दूमा अर्जापिएको त्यो नाता-सम्बन्धको निसानी बाँकी छ । उनको छोरी त्यो निसानी साँचेकी छिन् । अहिले अमेरिकामा उच्चशिक्षा अध्ययन गर्दैछिन् । यता, आमाचाहिँ एक्लो जीवन बिताउँदैछिन् । परिवारको सदस्यको रूपमा घरमा कुकुर छ । सन्तानको माया त्यही कुकुरमाथि खन्याउँछिन् । यतिबेला त्यही कुकुर उनको साथी र सन्तान दुवै भएको छ ।

५० को दशकको अन्त्य र ६० को दशकको शुरुवाततिर उनी मिडियामा ‘हट केक’ बनिन् । कारण थियो, उनले ‘अब म गीत गाउँदिनँ’ भनेर घोषणा गर्नु । स्वरको जादूले दुनियाँलाई लठ्याउने एउटा ख्यातिप्राप्त गायिकाले यस्तो घोषण गर्नु आफैंमा हलचलपूर्ण घटना थियो । एक हिसाबले उनको यो घोषणा माछाले पानीमा नबस्ने घोषणा गर्नुजस्तै दुस्साहसिक कदम थियो ।

उनको त्यो उद्घोष हठातपूर्ण थियो । उनले गीत नगाएर सुखै थिएन । अन्ततः उनी गायनको दुनियाँ फर्किएरै छाडिन् । पारिवारिक तनावले घेरिँदा उनी यस्तो घोषणा गर्न बाध्य भएकी थिइन् । उनको जीवनमा यो एउटा भयानक साङ्गीतिक दुर्घटना थियो ।

सङ्गीत वृत्तमा उनको कला र गलाको अतिक्ति उनको स्वाभावबारे पनि बेलाबखतमा चर्चा हुने गर्छ । उनी हक्की स्वभावकी छिन् । आफूलाई लागेको कुरा नचपाई प्वाक्कै भनिहाल्ने । उनको यही स्वाभावलाई कसैले सबल पक्षको चित्रण गर्छन् भने कसैले कमजोरीको रूपमा हेर्छन् । कुनै पनि कुरा पूरापुर सही वा गलत हुन सक्दैन । हेराइ आफ्नो आफ्नै हो ।

उनी भर्खर भर्खर गायन क्षेत्रमा आउँदा अनालग प्रविधिमा गीत रेकर्ड हुन्थे । अहिले रेकर्डिङ प्रविधिमा व्यापक परिवर्तन आएको छ । डिजिटल प्रविधिले रेकर्डिङलाई आनका तान फरक पारिदिएको छ । गायन टोलीले सँगै गीत गाउनु नपर्ने । केटाले आफ्नो भाग गाएर हिँडे हुने । केटीले एक्लै आफ्नो भाग गाए पुग्ने । बाजाको धुन पनि पछि मिसाए पुग्ने । तर उनलाई भने लाइभ रेकर्डिङ नै बढी मन पर्छ । गायन टोलीले सँगै गाउँदा मुड बन्ने र गीत जीवन्त बन्ने उनको धारणा छ ।

ठाडो भाका उनलाई मन पर्ने भाका हो । ठाडोभाका गायनमा उदाएका नवप्रप्रतिभाको प्रशंसा गर्छिन् । तर उनीहरूको स्वर र शब्दमा अपेक्षित मौलिकपन आउन नसकेको उनको ठहर छ । यसका लागि उनीहरूले पर्याप्त मेहेनत गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । उनी आफैं पनि ठाडो भाका गाउन सिक्दैछिन् । ठाडो भाकाको रेकर्ड निकाल्ने रहर छ ।

कतिपय सञ्चारकर्मीको व्यवहारबाट उनी वाक्कदिक्क छिन् । कतिपयले अनौपचारिक वार्तालापमा भएका कतिपय कुरालाई तीलको पहाड बनाएर प्रस्तुत गर्ने र मानिसको निजी जीवनको कुनै सम्मानै नगरी प्रस्तुत हुने गरेको उनको गुनासो छ । व्यक्तिको इज्जत र प्रतिष्ठालाई दाउमा राखेर आफ्ना ‘मिडिया प्रडक्ट’ लाई बिकाउ वस्तुमात्र सम्झने कतिपय सञ्चारकमीले सामाजिक उत्तरदायित्व बिर्सने गरेका उनको आरोप छ  ।

उमेरले चार दशकको अन्त्यतिर लाग्दै गर्दा उनको मनको कुनामा जीवन भोगाइका अनेकन् अनुभवहरू बटुलिएका छन् । उनको दृष्टिमा साङ्गीत वृत्तामा हिजो अधिक हार्दिकता र माया–ममता थियो, जुन अहिले दुब्लाउँदै गएको छ । अहिले प्रतिस्पर्धाको भावना बढी र हार्दिकता कम भएको उनको अनुभव छ । प्रतिस्पर्धाले हिजोको हार्दिकता र माया–ममता लाई झिनो बनाउँदै लगेको उनको बुझाइ छ ।

अहिले परिचयका लागि उनको नामै काफी छ । उनी लोकगीतको दुनियाँमा ‘स्वरकी रानी’ उपमाले परिचित छिन् । वनपाखाबाट माथि उठेर एउटा अपठित ग्रामीण बालाले आफ्नो राष्ट्रिय छवि निर्माण गर्न सफल हुनु आफैंमा एउटा भयानक उपलब्धि होे । सफलता प्राप्तिका दिशामा अघि बढिरहेका नयाँ पुस्ताका लागि उनी एउटा उर्जाशील प्रेरणास्रोत हुन् ।

[साभारः लोकसंवाद । २०७५ साल फागुन २४ गते ।]

‘नीतिशतकम्’ का व्याख्याता

–यमबहादुर दुरा

गौतम बुद्धले जीवन र जगतबारे दिएका सन्देशप्रति कमैले असहमति जनाउलान् । उनका सन्देशहरू आज पनि उत्तिकै उद्धरणीय र मननीय छन् । यसबारे विगतदेखि वर्तमानसम्म धेरैले व्याख्या गर्दै आएका छन् । ती व्याख्याताका सूचीमा ओशो रजनिशको नाम पनि चहकिलो रूपमा देखा पर्छ । उनले गौतम बुद्धका सन्देशहरूलाई मिहिन पाराले विश्लेषण गरी जनजनसम्म विस्तार गर्न सहयोग गरे । यस दृष्टिले आशोको योगदान प्रशंसनीय छ ।

कवि तीर्थराज अधिकारी (वि.सं. १९८२–२०७२) ले पनि सानै ‘स्केल’ मा भए पनि एउटा यस्तै लोकहितैषी काम गर्नुभएको छ । उहाँले संस्कृत वाङ्मयको ‘नीतिशतकम’ लाई नेपालीमा छायाँनुवाद गर्नुभयो । हरेक दृष्टिले महत्वपूर्ण ठहरिएको संस्कृत वाङ्मय समयक्रमसँगै दुरूह बन्दै गएको छ ।

अधिकारीले यस्ता दुरूह कृतिलाई नेपालीमा अनुवाद गरी जनस्तरमा  पुर्‍याउने काम गर्नुभयो । उहाँ संस्कृत वाङ्मयको रुझानबाट साहित्यिक कर्मभूमिमा उत्रिएका व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो । परिणमस्वरूप उहाँलाई ‘नीतिशतकम’ को अनुवाद गर्ने काम सहज भयो ।

जीवन र जगतको रीतलाई साहित्यिक भावधारामा प्रवाहमय बनाउन अधिकारी सक्षम व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । ‘भूगोल सूत्र’ (२०१६), ‘आफ्नै बाँसुरीको धुन’ (२०५२), ‘तीनतारा एक आकाश’, ‘निर्वाचन’, ‘सत्य कथा’ आदि उहाँका केही साहित्यिक विरासत हुन् । मूल रूपमा कविको छविबाट परिचित अधिकारीका काव्यकृतिमा भेटिने संस्कृत शब्दको छेलोखेलो र छन्दोबद्धताले उहाँ संस्कृत वाङ्मयबाट प्रभावित हुनुभएको प्रष्ट संकेत मिल्छ ।

लगभग साढे तीनदशक शिक्षण पेशामा संलग्न अधिकारीले नयाँ पुस्तालाई तेस्रो आँखा दिने काममात्र गर्नुभएन, अविरल रूपमा साहित्य–साधनामा पनि जुटिरहनुभयो । भारतवर्षमा सुपरिचित राजर्षि भर्तृहरिको कृति ‘नीतिशतकम’ लाई उहाँले नेपाली भाषामा छायाँनुवाद गर्नुभयो । यो काम उहाँले गर्नुभएका अनेक साहित्य कर्ममध्ये एउटा स्मरणीय योगदान हो ।

प्राचीन सन्दर्भ–ग्रन्थहरूका अनुसार भर्तृहरि उज्जैन (वर्तमान भारतको मध्यप्रदेश) का राजा थिए । उनी संस्कृत वाङ्मयका धुरन्धर रचनाकार मानिन्छन् । उनका कृति ‘नीतिशतकम्’ भारतवर्षमा प्रख्यात नीतिप्रबन्धहरूमध्ये उच्चतम् मानिन्छ । भर्तृहरिको जीवनकालको अनुमान विवादास्पद मानिन्छ । उनी राजा विक्रमादित्यका दाइ मानिन्छन् ।

भर्तृहरिले आफ्ना जीवन भोगाइका आधारमा तयार पारेका लोकव्यवहार तथा नीतिसम्बन्धी श्लोकहरूको संग्रह हो, ‘नीतिशतकम्’ । तीर्थराज अधिकारीले ‘नीतिशतकम्’ को छायाँनुवादलाई मूर्ख पद्धति, विद्वत्पद्धति, मानशौर्य पद्धति, अर्थ पद्धति, दुर्जन पद्धति, सुजन पद्धति, परोपकार पद्धति, धैर्य पद्धति, दैव पद्धति र कर्म पद्धति गरी दश खण्डमा विभक्त गर्नुभएको छ ।

भाषिक दृष्टिले धेरैका लागि दुरूह ठहरिएका संस्कृत वाङ्मयको बहुचर्चित कृति ‘नीतिशतकम्’ लाई छायाँनुवाद गरेर नेपाली पाठकमाझ पस्कने काम उहाँको साहित्यिक ‘करिअर’ र सामाजिक योगदान दुवै हिसाबले वन्दनीय छ ।

नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानका पूर्वसदस्य डा. टीकाराम पन्थीले कृतिको भूमिकामा कृतिबारे भन्नुभएको छ, ‘सामाजिक जीवनको संयमन, नियन्त्रण, सञ्चालन र व्यवस्थापन यस नीतिशतकका प्रत्येक श्लोक पठनीय, मननीय र धारणीय छन् ।’

डा. पन्थीले आजको अर्थमुखी (पैसामुखी) युगमा भ्रष्टाचार र गैरजिम्मेवारी बढिरहेको सामाजिक पृष्ठभूमिमा यस कृतिले सदाचारपूर्ण मानवीय व्यवहार अभिवृद्धि गर्न योगदानदिने राय दिनुभएको छ ।

कृतिलाई नेपालीमा छायाँनुवाद गर्ने क्रममा अधिकारीले जटिल ठहरिएका केही शब्दहरूको ‘फुटनोट’ दिएर थप प्रष्ट पार्ने प्रयास गर्नुभएको छ । यति हुँदाहुँदै पनि कतिपय ठाउँमा मूल पाठसँग मेल नखाएजस्तो वा अर्थान्तरण भए पाठकलाई लाग्नसक्छ ।

यस प्रसंगमा डा. पन्थीले संस्कृतका श्लोकहरू नेपालीमा अनुवाद गर्दा कतै कतै भावान्तरित भएजस्तो, अर्थ छुटेजस्तो वा अर्थ पूरा गर्न शब्द थपिएजस्तो देखिनु स्वाभाविकै हो भन्नुएको छ ।  छायाँनुवादमा देखिने यी स्वाभाविक कमजोरीबाहेक कृतिपठनीय र मननीय छ ।

मनिसमा राज गरिरहेको घमण्ड, द्वेष, रीस–राग, अप्रिय बाणीजस्ता दुर्गुणबारे कविको उद्घोष यस्तो छ (मूर्ख पद्धति, पृ.१):

ठूला बडा, घमण्डी छन् विज्ञ ईर्ष्यालु छन् सदा ।
अज्ञानी छन् अरु सारा प्रियवाक्य छ बेपता ।।

विद्याको महत्व अपम्पार छ । ‘नीतिशतकम्’ मा वर्णित विद्या–महिमाबारे उहाँको कलम बेजोड किसिमले दौडिएको छ (विदत्पद्धति, पृ.८):

विद्या सुन्दर रूप हो मनुजको विद्या ठुलो संपदा
विद्यावन्धु विदेशमा, बुझिलिएविद्या ठुलो देवता ।
विद्याभोग र कृति हो सुख दिने विद्यागुरुको गुरुं
विद्यापूज्य छ, भूपमा धन के ? विद्याविनको पशु ।।

भनिरहनु पर्दैन, जीवनमा असल संगतले धेरै महत्व राख्छ नै । यसबारे अधिकारीको कलम उज्यालो जीवन–दृष्टि छर्न सक्षम छ (विदत्पद्धति, पृ.९) :

पारी प्रसन्न मन, पाप समस्त फाली
अज्ञान हर्दछ, बहाउँछ सत्य बोली ।
पैmलाइदिन्छ यश, उन्नति, मान चैन
सत्संगले पुरुषमाभन के हुँदैन ? ।।

जन्म र मरणबीच अडेको मानव–चोलामा जन्मनुको सार्थकताबारे अधिकारी लेख्नुहुन्छ (मान–शौर्य पद्धति, पृ.११) :
को जन्मदैन, मर्दैन फेरिने दुनिया बिच ।
जन्मेको त्यहि हो, जसले लान्छ उन्नतिमा कुल ।।

यो भौतिकवादीदुनियाँमा धेरैको आँखा धनमाथि नै छ । धन आर्जनका लागि दुनियाँव्यग्र छ । धनको गति, दिशा र दशाबारे ‘नीतिशतकम्’ को सार यस्तो छ (अर्थ पद्धति, पृ.१५) :

दान, भोग अनि नाश यी तीन गति हुन्छन् धन तीन सदा ।
जो दिइन्न, भोगिन, उसको तृतीय गति हुन्छ सदा ।।

पठित व्यक्तिमा पनि दुष्ट व्यावहार कायमै छ । यी त्याज्य व्यावहार हुन् । यस सम्बन्धमा ‘नीतिशतकम्’ ले दिएको राय मर्मस्पर्शी छ (दुर्जन पद्धति, पृ.१८) :

पढेको नै छ त पनि त्याग्नू त्यो दुष्ट दुष्चर ।
मणिशोभित त्यो सर्प भयंकर हुँदैन र ! ।।

यी र यस्ता श्लोकहरूले कृतिलाई पठनीय बनाएका छन् । ‘नीतिशतकम्’ ले सम्प्रेषण गरेका गहकिला र गहन सन्देशहरूलाई चिन्तन–मनन गरेर छायाँनुवादमा उत्रँदा कवि तीर्थराजअधिकारीले धेरै मानसिक श्रम खर्चनुभएको प्रष्ट देखिन्छ ।  भौतिक वैभवका लागि नैतिकता गुमाउँदै गएको वर्तमान सामाजिक परिवेशमा यो कृतिको सन्देश एकदमै सान्दर्भिक ठहरिन्छ ।

उहाँले साहित्य कर्ममार्फत् समाजलाई दिनुभएको योगदान र उहाँका साहित्यिक कृतिमामार्फत् प्रवाहित जीवन–दर्शनसम्बन्धी सन्देश हाम्रा लागि एउटा गतिलो प्रेरणास्रोत बनेका छन् । अधिकारीले साहित्य साधनाको माध्यमबाट समाजलाई आलोकित तुल्याउनुभएको छ, जुन आफैंमा एउटा मीठो र प्रेरणादायी दृष्टान्त हो ।

[साभार: स्मृतिका पानामा साहिँला गुरु (तीर्थराज शर्मा अधिकारी स्मृतिग्रन्थ-२०७५) । तस्बिर: गोविन्दराज खनियाँ ।]

चौतारीको छहारी

–यमबहादुर दुरा

कुनै समयमा ‘रेडियो नेपाल’ को चुम्वकीय आकर्षणले धेरैलाई तान्थ्यो ।  प्रसारण प्रविधिसँग अपरिचित जनसमुदायले राष्ट्रिय प्रसारण संस्था ‘रेडियो नेपाल’ लाई मिथकीय वस्तु ठान्थे । रेडियोको जादुगरी चमत्कारबाट आकर्षित हुनेमा गायक–गायिकाहरू पनि पर्थे ।

युक्त गुरुङ

एकैपटक  हजारौं स्रोतामाझ पुग्नसक्ने क्षमताले उनीहरू ‘रेडियो नेपाल’ प्रति मनमुग्ध  हुन्थे तर रेडियोमा गीत गाउन सहज थिएन । ‘एक्स्पोजर’ को अरू बाटो नभएको त्यो समयमा रेडियोमा गीत गाउन पाउनु कलाकारका लागि भाग्योदय चिठ्ठा पर्नु जत्तिकै हुन्थ्यो । त्यतिबेला स्वर परीक्षा पास गरेरमात्र रेडियोमा गीत गाउन पाउने प्रावधान थियो ।

दूरदराजमा मेलापातमा जीवनमा बिताउने कला अनुरागीहरूले राजधानी छिर्ने मौका कहिले पाउने ? छिरिहाले पनि ‘रेडियो नेपाल’ प्रवेशद्वारसम्म कसरी पुग्ने ? ‘रेडियो नेपाल’ मा पाइला हाल्ने मौका पाइहाले पनि स्वर परीक्षाको झञ्जटिलो प्रक्रिया कसरी पार गर्नेे ? यी तमाम जटिलताले कुना–कन्दराका कलाकारहरूको गीत गाउने धोको मनमै दबिएर बस्थ्यो । ‘रेडियो नेपाल’मा सहज पहुँच अभावले धेरैले आशा मार्थे ।

निराशाले राज गरेको त्यो घडीमा रेडियो नेपालको ‘चौतारी’ कार्यक्रमले कलाकारहरू गायक–गायिकाहरूमा आशा जगाउने काम गरेको थियो । ‘चौतारी’ मा गीत गाउन स्वर परीक्षा पास गर्नुपर्दैनथ्यो तर त्यहाँ गीत गाएपछि गाउँघरमा कुस्त चर्चा पनि भइहाल्थ्यो । त्यतिबेला चौतारीमार्फत धेरैको प्रतिभाले अङ्कुरित हुने मौका पायो । २०३० को दशकदेखि सञ्चालनमा आएको ‘चौतारी’ उदीयमान गायक–गायिकाहरूको आशा र भरोसाको केन्द्र बनेको थियो ।

पाण्डव सुनुवार (वि.सं. २००९–२०६३), हिरण्य भोजपुरे (जन्म : वि.सं. १९९९), युक्त गुरुङ (वि.सं. २०११–२०६४) जस्ता लोकसङ्गीतका उम्दा प्रतिभाहरूको सोचको उपज थियो, ‘चौतारी’ । शुरुमा पाण्डव सुनुवार र हिरण्य भोजपुरेले कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुभयो । कार्यक्रममा युक्त गुरुङले सहयोगीको भूमिका गर्नुभयो । पछि, ‘चौतारी’ कार्यक्रमको जिम्मेवारी युक्त गुरुङले नै पाउनुभयो । उहाँले कार्यक्रम सञ्चालन गर्न थालेपछि कार्यक्रमको लोकप्रियताको ग्राफ झन उकालो  लाग्न थाल्यो ।

गुरुङले अग्रजहरूको पदचाप पछ्याउँदै ‘चौतारी’ लाई गायक–गायिकाहरूको साँच्चिकै साझा चौतारी बनाउनुभयो । कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा उहाँको बोलीमा झल्कने आत्मीयता र मौलिकपनबाट प्रभावित धेरै स्वरजीवी आज पनि उहाँको सम्झना गर्छन् । त्यो भन्दा पनि महत्वपूर्ण कुरा, उहाँबाट धेरै स्वरजीवीहरूले साङ्गीतिक क्षेत्रमा अघि बढ्ने प्रेरणा पाए । चार दशक उमेर काटेका अधिकांश लोकगायक–गायिकाले आफूहरू ‘चौतारी’ बाट ‘ग्रुम’ भएको धारणा विभिन्न सन्दर्भमा व्यक्त गर्दै आएका छन् ।

युक्त गुरुङ गायन र वाद्यवादनमा पारङ्गत प्रतिभाका रूपमा हुनुहुन्थ्यो ।  कुशल सङ्गीत शिक्षक पनि । उहाँसँग लामो संगत गरेका लोकगायक कृष्ण गुरुङ उनलाई सबैखाले बाजा बजाउन जान्ने प्रतिभा र प्रेरणा–स्रोतको रूपमा चित्रण गर्नुहुन्छ । उहाँले हर्मोनियम वादन, सङ्गीतको स्केललगायत सङ्गीतको औपचारिक ज्ञान युक्त गुरुङबाटै पाउनुभएको थियो  ।

आजकल धेरैका लागि बिरानो र दुरूह विधा बनेको सोरठी नृत्यमामा कुशलतापूर्वक मादले र गायकको भूमिका निर्वाह गर्न पनि सक्षम रहेको प्रतिभा हुनुहुन्थ्यो  ।

युक्त गुरुङका सहकर्मी तथा लोकगीत अन्वेषक बुलु मुकारूङ उहाँलाई ‘लोकगीतको जीवित सम्पदा’ ठान्नुहुन्छ । मुकारूङले 'युक्त गुरुङ स्मृतिग्रन्थ' मा लेख्दै गण्डकी भेगका लोकभाकालाई रेडियोमार्फत आमनेपालीबीच पुर्‍याउने दिशामा गुरुङले  स्तुत्य भूमिका निर्वाह गरेको श्रेय दिनुहुन्छ ।

युक्त गुरुङको सङ्गीतप्रतिको मोहभाव र लगावबारे उहाँका आफन्तजन र साथीसँगीहरूले बेलाबखतमा रोचक प्रसंग अघि सार्छन् । यस्तै दिलचस्पीपूर्ण सम्झना उहाँकी साइँली दिदी पीपलमाया गुरुङको मनमा खोपिएर बसेको छ  । भाइले आफूलाई  मादल बनाइदिन निरन्तर कर गरेपछि  केराको थम्मको मादल बनाइदिएको, त्यसपछि त्यही मादल भिरेर कित्लीको ढकनी र सिल्बरको कचौरा बजाई नाचेको र यसबाट छरछिमेक चकित भएको स्मरण गर्नुहुन्छ । उहाँले यो बाल्यकालीन सम्झना  'युक्त गुरुङ स्मृतिग्रन्थ' मा लिपिबद्ध गर्नुभएको छ ।

युक्त गुरुङले आञ्चलिक मिठासले भरिएका धेरै गीत गाउनुभएको छ, जसमा जीवनशैली झल्किन्छन् । गण्डकी भेगमा एउटा प्रचलन छ, जसमा सामाजिक जमघटहरूमा चेलीबेटी–माइती र सोल्टी–सोल्टिनीहरू भेट हुँदा चुरोट दिएर संवाद शुरु गरिन्थ्यो । यही चलनलाई टपक्क टिपेर युक्त गुरुङले गायिका शशी गुरुङसँग मिलेर २०३६ सालमा रेडियो नेपालमा गीत स्वराङ्कन गराउनुभयो । त्यो पनि गुरुङ भाषामा ।

सोल्टी र सोल्टिनीबीचको संवादमा आधारित गीत बोल थियो, (केटा)– आशामाया चुरोट थुँबरी खोसे ङोल्स्यो (आशामारा चुरोट खान आऊ सोल्टिनी), (केटी)– तै तै ङोलो भारा लइदिमु (भयो, भयो सोल्टी भारा लाग्छ) ।पछि आशामारा चुरोट नाम दिएर गुरुङ भाषाको अल्बम निकाल्नुभयो ।

स्थानीय जनजीवनको ढुकढुकी भेटिने यो गीत गण्डकी भेगका गुरुङ समुदाय र गुरुङ भाषा बुझ्नेहरूबीच बेहद लोकप्रिय भयो । यसले युक्त गुरुङको परिचयको क्षितिज फराकिलो गरी उघार्‍यो । उहाँले असंख्य ग्रामीणजनको हृदयमा बास पाउनुभयो ।

उहाँले मुग्लानी पस्ने परम्पराले ग्रामीणजनको हृदयमा लगाएको घाउलाई विषय बनाएर अर्को गीत गाउनुभयो । सुमधुर स्वरकी धनी सावित्री शाहले यसमा उहाँलाई साथ दिनुभयो । गीतको ‘ओपनिङ लाइन’ थियो, ‘दाइ त मेरो लाहुर जाने, म बैनी त सम्झेरै रोइरहने’ । गीतमा छचल्किएको मिठास र भावुकताबाट स्रोता द्रवीभूत भइरहे । यो गीतले उनलाई लोकप्रियताको शिखरमा पुर्‍यायो ।

उहाँले स्वरबद्ध गरेका १ सय ५० जति गीतमध्ये यी दुई गीतबाट नै उहाँ बढी चिनिनुहुन्छ । जनजीवनको ढुकढुकी स्पन्दित गीत नै कालजयी हुन्छन् भन्ने तथ्य उहाँको गीतबाट पुष्टि हुन्छ ।

उहाँ ब्रिटिश गोर्खाका लप्टन दीर्घसिंह गुरुङका छोरा हुनुहुन्थ्यो । एकप्रकारले हुनेखाने परिवारकै छोरा । उहाँ केही सिंगापुरमा बस्नुभयो । ‘भाञ्जाभाञ्जी’ भनेर चिनिने विदेशी संस्कारमा हुर्केका गोर्खा सैनिकका छोराछोरी र विदेशीहरूसँग पनि दोस्ती बढ्यो । यसबाट उहाँको सोचाइको दायरा र जीवनदृष्टिको क्षितिज फराकिलो हुन पुग्यो ।

उहाँको सोचाइ औसत व्यक्तिहरूको भन्दा फरक थियो । उहाँले 'रेडियो नेपाल' मा लामो समय (वि.सं. २०३२–२०६४) काम गर्नुभयो । त्यहाँ आठौं तहको अधिकृत भएर काम गर्दा उनले कार्यस्थललाई जागिरमात्र ठान्नुभएन, त्यसलाई अनुष्ठानको रूपमा पनि लिनुभयो । पुराना गीत संकलन, संरक्षण र सम्बद्र्धनमा उहाँले खेलेको भूमिका प्रशंसनीय छ । लोपोन्मुख ठाडो भाकाको श्रीवृद्धिमा पनि उहाँको योगदान रह्यो ।

२०६४ साल मंसिर १ गते मोटरसाइकल दुर्घटनामा परेर निधन हुँदाको घडीसम्म पनि उहाँ लोकसङ्गीतको खोज–अनुसन्धानमा जुटिरहनुभएको थियो । लोकसङ्गीतसम्बन्धी पुस्तक सङ्कलन गर्ने, पढ्ने र लोकस्रष्टाहरूसँग अन्तरक्रिया गर्ने काममा जुटेर उहाँले नयाँ बाटो देखाइरहनुभएको थियो ।

यहाँनेर अर्को प्रसंग सान्दर्भिक हुन आउँछ । फिनल्याण्डका ‘युनिभर्सिटी अफ द आर्टस् हेल्सिन्की’ अन्तरगत रहेको ‘साइबेलियस अक्याडमी’ का ‘इथ्नोम्युजिकोलजी’ विषयका तत्कालीन लेक्चरर (अहिले प्राध्यापक) पिर्को मोइजालाले लमजुङको गिलुङ गाउँमा प्रचलित घाँटु नृत्यको अध्ययन गर्नुभयो ।

मोइजलाले सन् १९७५–१९७६, १९८५ र १९९० को अवधिमा घाँटु नृत्यका कसरी परिवर्तन आइरहेको छ भन्ने अध्ययन गर्नुभयो । अध्ययनको क्रममा सहयोगीको रूपमा पत्याएको व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो, युक्त गुरुङ । त्यस अध्ययन कार्यमा उहाँको रचनात्मक भूमिका रह्यो ।

पिर्को मोइजालाले अध्ययनको निष्कर्षस्वरूप सन् १९९१ मा ‘कल्चर कग्निसन इन म्युजिक : कन्टिन्युइटी एण्ड चेञ्ज इन द गुरुङ म्युजिक अफ नेपाल’ शीर्षकमा अध्ययन प्रतिवेदन प्रकाशन गर्नुभयो ।

युक्त गुरुङ जीवनभर लोकसङ्गीत श्रीवृद्धिमा डटिरहनुभयो, थुप्रै योजना फिजाएर । उहाँको जीवनको साङ्गीतिक आयाम र योगदानलाई उहाँका अनुज, आफन्तजन र सहयात्री र लोकगीत अनुरागीहरूले स्तुत्य ठानेका छन् । उहाँको बीचैमा विधाताले उहाँलाई ५३ वर्षकै अल्पायुमै खोसेर लग्यो, धेरै योजनाहरूलाई अलपत्रै पारेर । उहाँको पीडादायी प्रस्थानले लोकसङ्गीतका अध्येताहरूको काँधमा थप जिम्मेवारी थपिदिएको छ ।

[साभार : गोरखापत्र शनिबार । माघ २०, २०७४ । तस्बिर सौजन्य : शासन गुरुङ ।]

कर्खा युगका स्वरजीवी

–यमबहादुर दुरा

जनस्तरमा सारङ्गीको लोकप्रियताको ग्राफ पत्याइनसक्नुको उच्च छ । सारङ्गीको धूनले नेपाली मन र मुटुहरूलाई जोड्ने काम गरिरहेको छ, निरन्तर । सारङ्गीवादकहरूले नेपालीपनको विस्तारमा योगदान दिइरहेका छन् । तीर्थबहादुर गन्धर्व (वि.सं.२०१०–२०७०) तिनै सारङ्गीवादक स्वरजीवीमध्ये एक हुन्, जो जीवनभर सारङ्गीको धूनमिश्रित लोकगीतमार्फत् नेपालीत्व जोगाउने र नेपाली मनहरूलाई झङ्कृत तुल्याउने कार्यमा सरिक भइरहे । 

नेपालमा छापा तथा विद्युतीय सञ्चार माध्यमहरूको विष्फोटक उपस्थिति हुनुभन्दा अघि नेपाली समाजमा सार्वजनिक सूचना प्रवाहकोे अवस्था नाजुक थियो । एकतिर लोकतान्त्रिक परिपाटीको अभाव, अर्कोतिर ‘सूचना संस्कृति’ को खरेडी । सही सूचनाको अभावमा अफवाहले राज गर्‍थ्यो ।

गन्धर्वहरू सारङ्गी भिरेर गाउँ–गाउँ डुल्थे । सूचना र मर्मले भरिएका कर्खा (घटनाप्रधान गीत) गाएर जीविकोपार्जनको प्रयासमा जुट्थे । समाजमा विद्यमान सूचनाको ‘भ्याकुम’ हटाउने काम गर्थे । कर्खामार्फत समाजका नवीनतम् घटनाक्रमहरू उजागर हुन्थे । यसरी गन्धर्व समुदायले सञ्चारकर्मको अनौपचारिक ‘कमाण्ड’ सम्हालेको थियो । त्यतिबेला यो समुदायले ‘जिउँदो समाचारपत्र’ र ‘जिउँदो रेडियो’ को रूपमा सूचना प्रवाह गर्‍थ्यो । यसबाट समसामयिक सूचनाको प्यास मेटाउन भरथेग सहयोग पुग्थ्यो । 

तीर्थबहादुर गन्धर्व रेडियो नेपालमा जागिरे हुनुभन्दा अघि यही प्रकृतिको सञ्चारकर्ममा संलग्न थिए । उनी आफ्नो घर दूधेकुना (तनहूँ) बाट सारङ्गी भिरेर तनहूँ तथा लमजुङका गाउँबस्तीहरू डुल्थे । सानै उमेरदेखि कर्खा गाउँथे । मायामोह र विरह–व्यथाका गीत पनि गाउँथे । उनको गीतमा गाउँबस्ती झङ्कृत र तरङ्गित हुन्थ्यो । गीत सुन्दासुन्दै कतिको आँखामा आँसु टल्पलाउँथ्यो त कतिको ओठमा मुस्कान फक्रन्थ्यो ।

उनले आफ्नोे सांगीतिक यात्राले लाहुरे समुदायसँग जोडेको नातालाई पनि बिर्सन मिल्दैन । छुट्टीमा घर आएका लाहुरेहरूले आफ्ना टेप रेकर्डरमा गन्धर्व गीत भर्थे । तीर्थबहादुर गन्धर्वले लाहुरे ल्याएका ठूला ठूला टेप रेकर्डरमा उनका गीत घन्कन्थे । स्थानीय जात्रा तथा सामाजिक जमघटहरू गुञ्जयमान हुन्थे । ती गीत लाहुरेसँगै जहाज चढेर हङकङ, बेलायत तथा बु्रनाइसम्म पुग्थे । विदेशी छाउनीमा स्वदेशी गीत घन्कन्थे । यहाँनेर, उनीको प्रतिभा विस्तारमा लाहुरेको समुदायले अप्रत्यक्ष रूपमा लाएको गुनलाई बिर्सन मिल्दैन । 

गाउँबस्तीहरूमा नेपालीपनले ओतप्रोत भएका गीत गाउँदै हिँडदा उनको जीवनले अचानक नयाँ मोड लियो । लमजुङ घुम्न निस्केका रेडियो नेपालका एक हुल कलाकारसँग लमजुङको सुन्दरबजारमा उनको जम्काभेट भयो । त्यस हुलमा पाण्डव सुनुवार (वि.सं.२००९–२०६३), राम थापा (वि.सं.२०१५–२०६५), बमहादुर कार्कीलगायतका कलाकारहरू थिए । 

त्यो जम्काभेटले रेडियो नेपालमा लोकसङ्गीतको फाँट सम्हालेर बसेका ती कलाकारलाई तीर्थबहादुर गन्धर्वको प्रतिभासँग परिचित हुने मौका दियो । गन्धर्वको कला र गलाबाट उनीहरू प्रभावित पनि भए । यही जौमेसोमा उनी २०४२ सालमा रेडियो नेपालमा प्रवेश गरे, वाद्यवादकको रूपमा । गाउँबेंसीको सीमित दायरामा सुनिने उनका गीतहरू अबचाहिँ रेडियो नेपालबाट पनि घन्कन थाले । 

शुरुवाती चरणमा उनले पाण्डव सुनुवारले सञ्चालन गर्ने लोकगीतसम्बन्धी ‘चौतारी’ कार्यक्रममा सारङ्गी बजाउने र गीत गाउने गरेपछि उनी थप चर्चामा आए । उनको परिचयको घेरा फराकिलो हुँदै गयो । त्यस समयमा उनी साङ्गीतिक यात्राको शिखर आरोहणको क्रममा थिए ।

तीर्थबहादुर गन्धर्वको साङ्गीतिक यात्राको उभारले एउटा विरोधाभाषपूर्ण समयको प्रतिनिधित्व गर्छ । त्यस कालखण्डमा गन्धर्व सङ्गीतले विडम्बनापूर्ण नियति भोग्दै थियो । जतिबेला उनीजस्ता ‘ग्रासरूट्स’ का ‘नाङ्गेपाउ गायक’ राष्ट्रिय प्रसारण संस्थामा प्रवेश गर्दै थिए, त्यही समयमा गन्धर्व संस्कृतिको जीवन्त पाटोको रूपमा रहेको कर्खा हराउँदै थियो । शायद, समयको हावा नै त्यसरी बहेको थियो । 

यो विडम्बनालाई एकछिन बिर्सिएर उनको योगदानलाई सम्झने हो भने उनले प्रशंसायोग्य काम छन् । गाउँघरका मौलिक भाकाहरू विस्तारमा उनको उल्लेखनीय योगदान रह्यो । उनले तुकबन्दी गीतमात्र गाउँदैनथे, बीच–बीचमा भट्टयाएर गीतलाई रोचक,  घोचक र सुललित बनाउँथे । यो नै उनको गायनकलाको विशेषता थियो ।  

गीत भट्टयाउने क्रममा दुई मिनेटमा नेपालका नयाँ–पुराना सबै ब्रान्डका चुरोटको नाम लिन भ्याउँथे । उनको गीत भट्टयाइले सासू–बुहारी बीचको किचलो, श्रीमतीले लाहुरे श्रीमान्लाई पठाएको घुर्कीपूर्ण पत्र, जिन्दगीको पत्झडपनजस्ता तमाम सामाजिक परिवेशलाई समेट्थ्यो । उनको गीत बज्दा ग्रामीणजन रेडियोमा कान थापेर सुन्थे र अल्हादित हुन्थे । 

उनले गाउँबस्तीका विरह–वेदनाले भरिएका भाकाहरू सारङ्गीको झङ्कारसँगै गाए । पसिनाले पैसा साटेर ल्याउने मुगलानी, साहू–महाजनको थिचोमिचो सहन विवश सीधासाधा ग्रामीणजन, छोरीबुहारीले भोग्नुपर्ने हेँलाहोचोबारे मर्मभेदी गीत गाए, जुन गाउँबस्ती बेहद लोकप्रिय रहे । धेरैले मेलापात र वनपातमा उनको गीत गुनगुनाए र गुनगुनाइरहेका छन् ।

छोरीचेलीको कुरा गर्दा उनीहरूले दुर्भाग्यपूर्ण नियतिबारे चर्चा गर्नुपर्ने हुन्छ । कुनै जमाना यस्तो थियो – छोरीलाई केटा मन पर्न पर्दैनथ्यो, आमा–बाउलाई मन परे पुग्थ्यो । सबैलाई जगजाहेर नै छ, छोरीचेलीले कुनै सहमति र पूर्वजानकारी बिना जन्मघर छाडेर पराइघर जानुपर्‍थ्यो । यही नियतिले निर्माण गरेको छोरीचेलीको मनोविज्ञानबारे उनले गीत गाएका छन् : ‘म छोरीको हारेको कर्म, जन्मे यहाँ मर्नु छ कुन घरमा, पारि वन रुन्छ मेरो मन’ ।

मार्मिक र भावुक गीतसँगसँगै उनले ठट्यौला र व्यङ्ग्यविनोदी प्रकृतिका गीत पनि गाएका छन् । उनको चर्चित गीत ‘आइ एम सरी...’ यही श्रेणीका गीत हो । यसमा आधुनिक महिलाको चरित्र–चित्रण गरिएको छ । गीतमा प्रयुक्त कतिपय शब्द र भावप्रति महिला अधिकारका दृष्टिले आपत्ति जनाउन सकिने ठाउँ छन् । 

तीर्थबहादुर गन्धर्व कर्खा गाउने अन्तिम पुस्ता हुन् । उनीभन्दा पछिका पुस्ताले कर्खालाई निरन्तरता दिन सकेनन् । उनी बाढी–पहिरोले पुर्‍याएको जनधनको क्षति, हत्या, कुनै व्यक्ति प्रदर्शन गरेको असामान्य बहादुरी आदिलाई घट्नाप्रधान गीतका रूपमा प्रस्तुत गर्न खप्पिस थिए । तत्कालीन समयमा गाउँठाउँमा यस्ता गीतले निकै ख्याति कमाएका थिए । उनको पुस्तापछि गाउँघरमा कर्खा सुनिन छाड्यो ।  

लोकगीत आफैंमा सञ्चार हो । उनी एक अर्थमा प्रभावोत्पादक सामाजिक सञ्चारकर्ता थिए । उनले जनमनमा हासिल गरेको लोकप्रियतालाई दृष्टिगत गरी उनको स्वरमा विभिन्न विषयमा ‘जनहितकारी विज्ञापन’ (पीएसए) तयार गरिएका छन्, जुन रेडियोहरूमा अझै गुञ्जन्छन् । सङ्गीतकर्ममा संलग्न हुँदा उनले धेरै लोकगीतमा सारङ्गीको धून भरे । चलचित्रका गीतमा सारङ्गीको धून भर्ने मौका पनि पाए ।

यही सिलसिलामा उनलाई अवसरको मधुमासले पछ््यायो । एकपटक उनलाई सङ्गीतकार शम्भुजीत बास्कोटाले सारङ्गी मुम्बई लगे । त्यही सिलसिलामा उनी बलिउडका चर्चित सङ्गीतकार आरडी बर्मन (सन् १९३९–१९९४) को सम्पर्कमा आए । सङ्गीतकार बर्मनले उनको सारङ्गीवादन मन पराए । बर्मनले उनलाई आफूसँगै बसेर काम गर्न भने तर घरमा छोरी बिरामी भएकाले उनी त्यहाँ बस्न सकेन । उनले यो कुरा एउटा भिडियो अन्तरवार्तामा बताएका थिए । 

‘ग्रासरूट्स’ बाट उठेर लोकगीतको क्षेत्रमा ख्याति कमाएका तीर्थबहादुर गन्धर्वको गलाबाट ‘कपालु कोरेर...’, ‘चरी बस्यो बरको डालीमा...’, ‘आइ एम सरी...’, ‘बल्ल पर्‍यो निरमाया माकुरी जालैमा’ गुञ्जिए, जुन बिछट्टै हिट भए । उनले ‘छड्के सलाम’, ‘चरी बस्यो’, ‘सानु’ जस्ता दर्जनौं अल्बममार्फत् लोकभाकाहरूको श्रीवृद्धि गरे । 

लोकगीतलाई जीवनधारा सम्झने उनी उच्च रक्तचाप र मधुमेहबाट पीडित थिए । यस्तैमा २०७० साल भदौ २७ साँझमा उनलाई हृदयघात भयो । भोलिपल्ट सूर्यको पहिलो किरण धर्तीमा पर्नुभन्दा धेरै अघि नै उनी दुनियाँबाट अस्ताए ।

उनको निधनबाट नेपाली समाजले मौलिक स्वरका धनीलाई मात्र गुमाएन, कुशल सारङ्गीवादक पनि गुमायो । उनले नेपाली लोकसङगीतलाई अझै गुन लाउन बाँकी नै थियो तर यो आग्रह विधातालाई मञ्जुर भएन । उनले सिर्जना गरेका सारङ्गीका धुन र स्वराङकन गरेका गीतहरू नै उनले हामीलाई छाडेर गएका सम्झना कोसेली हुन् ।

[साभार : गोरखापत्र 'शनिबार' । पुस २९, २०७४ । सामान्य परिमार्जनसहित । तस्बिर : गुगल]

दोहोरीका किंवदन्ती

–यमबहादुर दुरा

भदौरे झरीले निथ्रुक्कै भिजेको काठमाडौंमा एक बिहान भेट हुँदा अमरविरही  गुरुङ हाँसीखुुसी देखिन्थे । धेरैलाई अतीतप्रति गुनासो हुन्छ, तर भने अतीत सम्झेर वर्तमानमा रमाइरहेका रहेछन्, भविष्यको चिन्ता अन्त कतै छाडेर ।

‘स्याउली पलाइछ, नरोऊ न निरमाया सुख कोलाई छ’, ‘सलल बग्यो गण्डकी...’, ‘खोली रसायो...’, ‘मौरी भुल्यो फूलको रसैमा...’,  ‘गोगनपानीमा...’ जस्ता गीतले लोकगीत अनुरागीहरूलाई भुतुक्कै पारेका उनी यतिबेला शान्त छन् । ६३ वर्षको उमेरले पनि गुरुङलाई यो अवस्थामा पुर्‍याएको हुनुपर्छ । तर, जसै कसैले विगत सम्झाइदिन्छन्, उनी रौसिहाल्छन् ।

‘त्यो जमानाको कुरै बेग्लै । परालको टौवामुनि बसेर तीन दिनसम्म गीत गाइन्थ्यो । सम्झँदा कथाजस्तो लाग्छ’,  ५० भन्दा बढी लोकदोहोरी अल्बममा स्वर भरेका उनी भन्छन्, ‘अहिलेका भाइबहिनीहरूले ‘तीनदिनसम्म पनि गीत गाइन्छ र’ भन्छन ।’ गुरुङका दृष्टिमा मनोरञ्जनका धेरै विकल्प नभएको त्यतिबेलाको समाजमा लोकगीतले उच्चस्थान ओगटेको थियो । कला र गला भएका प्रतिभाहरू पनि प्रशस्त थिए ।

‘मलाई त गाउँघरकै पुराना गायिकाहरूसँग गाउन मन पर्छ । कालो अक्षर नचिनेका उनीहरूको मुखको सरस्वतीको बास छ ।’ उनी मनोभाव  प्रकट छन् । गायिका भनेर नचिनिएका ती गायिकाहरूको श्लील, सरल, विनयशील र भावुक व्यवहारबाट आज पनि उनी असाध्यै प्रभावित छन् । तिनका हृदयमा छचल्किएका भावुकताको छालले उनको हृदयको अन्तरकुन्तरलाई छोइरहन्छ ।

तिनका गलाबाट नपत्याउँदो किसिमले निस्कने उच्चकोटिको भावुक र विनयशील भावोद्गार सम्झेर उनको मन गाउँघरतिरै पुग्छ । ‘मेरो माया काँबाट आउनुभो, मेरो लागि के दुःख पाउनुभो’, ‘मै गीत गाउँ कि, सुनखानीमा पितलु मिसाउँ कि’, ‘मायासँग भेट भयो बेलुकी, रेशम–गोली धागोले जेलुम् कि’, ‘यो मायालाई देखने बित्तिकै, लाग्यो मलाई झुल्केघाम जत्तिकै’ जस्ता मर्मैमर्मले भरिएका भावोद्गार प्रकट गर्ने गुमनाम गायिकाहरूप्रति उनी असीम श्रद्धाभाव पोख्छन् ।

आफ्ना छोरी–बुहारीहरूलाई आमा–बा र सासू–ससुराले नै गीत गाउन प्रेरित गर्ने उदार समाज पनि उनले धेरै देखे । गीतको जातै मोहनी । गीतको माध्यमबाट भावना साटासाट गरेपछि थाहै नपाई भावनात्मक सामीप्य बढ्न जाने । घर फर्कने बेलामा छुट्टिन नसकेर रुवाबासी चल्ने । उनी यस्तै किस्सा सुनाउँछन् ।

‘गीतको खालबाट छुट्टिएर बिदावादी हुने बेलामा असाध्यै मुश्किल हुने । केटीहरूका आँखा आँसुले भरिएका हुन्थे । गीत सुनेर बसेका केटीका आमा–बा पनि सँगसँगै रुन्थे’, उनी विगत सम्झेर भावुक हुन्छन् ।

‘नजाउन् भनेर उनीहरू बाटो छेक्न आउँथे । हामीले घर फर्किने कुरामा अड्डी कसेपछि परपरसम्म छोड्न आउँथे । कहिलेकाहीँ त छुट्टिन नसकेर त्यहीबाटै फेरि उतै फर्किन्थ्यौँ ।’ उनी अतीतलाई सम्झेर नोष्टाल्जिक बन्छन् ।

२०४१ सालमा उनले रेडियो नेपालमा पहिलो पटक स्वराङ्कन गराए । त्यतिबेला स्वराङ्कित गीतको बोल थियो, ‘स्याउली पलाइछ, नरोऊ न निरमाया सुख कोलाई छ’ । स्रोताले निकै मन पराए । तर गीतको शब्द त्रुटिपूर्ण रहेछ । उनले आफ्नी आमा धनमाया गुरुङबाट यस्तै सुनेर रेडियोमा गाएका थिए । तर उनले पछिमात्र थाहा पाए, आमाले ‘प्याउली’ भनी गाउँदा उनले ‘स्याउली’ सुनेछन् ।

गुरुङलाई कोठामा बसेर रचना गरिएका गीतभन्दा  गाउँबस्तीमै गुञ्जने अर्ग्यानिक गीत मनपर्छ । उनलाई मनपर्ने गीतमध्ये एउटा टुक्का यस्तो छ,  ‘मेरो माया छ भने बोल, शिला–पत्थर ठोकेको मन खोल’ । मेलापातमा सुनेको यो गीत उनले जस्ताको तस्तै  रेडियो नेपालमा स्वराङ्कन गराएका थिए ।

गुरुङसँग यस्ता संस्मरण र किस्साको त खात नै छ । कुराकानीका क्रममा उनले एउटा अपत्यारिलो सत्य पस्किए । लगभग दुई दशकभन्दा अघिको प्रसंग । उनीसँग धीत मरूञ्जेल गाउन नपाएका गायिकाहरू मौका पर्खेर बसेका रहेछन् । यस्तैमा पाँच गायिकाले उनलाई झुक्याएर एकाबिहानै नगरकोट पुर्‍याए  । ‘पाँचदिनसम्म गायनको कठाघरा बसेर उनीहरूसँग लगातार दोहोरी गाउनुपर्‍यो। सम्झँदै अनौठो लाग्छ' -सुन्दा किंवदन्तीजस्तो लाग्ने प्रसंग सुनाउँदै उनी मुस्कुराउँछन् ।

रामरमितामा भुल्ने रौसे स्वभावका गुरुङले आफ्नो थरको अघिल्तिर नसुहाउने ‘विरही’ शब्द थपे । किन ? ‘अमर गुरुङ मात्र भन्दा अरुसँग नाम जुध्ने भएकाले मले यसो गरेँ । मेरो नाम र स्वभाव मिल्दैन ।’ उनी स्पष्टीकरण दिन्छन्, ‘अहिले विरही नाम नराखेको भए हुने थियो जस्तो लाग्छ । मेरो सिको गरेर पछिल्लो पुस्तका गायकगायिकाले विरही नाम राख्न थालेका छन् ।’

समयले काँचुली फेर्‍यो । समयको प्रवाहसँगै लोकगीतले पनि बाटो फेरेको छ । यसबारे उनी बेखबर छैनन् । हिजो स्वच्छ मनोरञ्जनका लागिमात्र गाइने लोकगीत अहिले बजारू सूत्रमा बाँधिएकोमा उनी चिन्तित छन् । उनको विश्लेषण छ, ‘हिजोको लोकगीतको ध्येय माया र सदभाव साट्नु थियो, अहिले जसरी भए पनि बिक्रीयोग्य बनाउनु नै यसको ध्येय बनेको छ ।’

गुरुङ २०३९ सालमा प्रतियोगितात्मक दोहोरीगीतको क्षेत्रमा प्रवेश गरेका हुन् । मेलापात, रोदीघर र अन्य सामाजिक जमघटहरू बाहेक व्यावसायिक गायकमा प्रवेश गरेकै ३५ वर्ष नाघेको छ । उनी २०५७ सालमा स्थापित 'राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरीगीत प्रतिष्ठान, नेपाल' को संस्थापक अध्यक्ष समेत हुन् ।

दोहोरीगीतको क्षेत्रमा होमिएर उनले के पाए, के गुमाए ? हिसाब–किताब गाञ्जागोल छ । तर, एउटा कुराचाहिँ प्रष्ट छ, उनले स्रोताबाट माया र सद्भाव पाए । रेडियो नेपालमा ६० भन्दा बढी लोकगीत स्वराङ्कन गराएका गुरुङ विभिन्न संघसंस्थाबाट अभिनन्दिन भएका छन् । राष्ट्रले उनलाई गोरखा दक्षिणबाहु (चौथो) बाट विभूषित गरेको छ ।

३१ भदौमा उनी ‘अमरविरही गुरुङ एकल साँझ’ मा गुञ्जिए, जुन उनको पहिलो एकल साँझ थियो । उनको गलाबाट गीत सुनेर स्रोता/दर्शक पुनः एकपटक विगततिर पर्किए ।

उनी तीन छोरा, दुई छोरी र आठ नाति–नातिनाका धनी हुन् । लमजुङको घरपोखरामा जन्मिएका उनी यतिबेला धर्मपत्नी इन्द्रमाया गुरुङका साथ गैंडाकोटमा बस्छन् । जीवन बु्ढ्यौली पयतिर ढल्कँदै गए पनि उनको सक्रियतामा विराम लागेको छैन । ‘बाँकी समय लोकगीतकै विकासमा खर्च गर्छु ।’ उनी आफ्नो भावी योजना दृढतापूूर्वक अघि सार्छन् ।

[साभार: हिमाल । असोज २२-२८, २०७४ । सामान्य परिमार्जनसहित ।]

[अद्यावधिक: २०७४।०६।२५]

पञ्चायतको आत्मरञ्जन

–यमबहादुर दुरा

वि.सं. २००४ मा उर्लिएको ‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलनमा सरिक एकजना युवक हुकुमी शासन–व्यवस्थाको गिद्धेदृष्टि परेपछि निर्वासित जीवन बिताउन भारत पुग्छन् । त्यहाँ उनी ‘नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस’ सँग आबद्ध हुन्छन् । समयक्रममा त्यस पार्टीप्रति उनको मोहभङ्ग हुन्छ । त्यसपछि केदारमान व्यथित, बालचन्द्र शर्मालगायतका व्यक्तिहरूसँग मिलेर ‘नेपाली कांग्रेस बामपन्थी दल’ खडा गर्न पुग्छन् । त्यो दल मातृकाप्रसाद कोइरालाको पार्टीमा बिलय हुन्छ ।

उनको दलबदलको क्रम यत्तिमै रोकिन्न । उनकै अग्रसरतामा टंकप्रसाद आचार्यको ‘प्रजापरिषद’, भद्रकाली मिश्रको ‘जनकांग्रेस’ र ‘नेपाली कांग्रेस बामपन्थी दल’ एउटै झण्डामुनि गोलबन्द हुने निर्णय हुन्छ ।

यतिञ्जेलसम्म देशमा राणशासन ढलिसक्छ, राजा त्रिभुवनको निधन भइसक्छ, राजा महेन्द्रको राजनीतिक सक्रियताको ग्राफ उकालो लाग्छ र देशको राजनीतिले कोल्टो फेर्छ ।

दलीय राजनीतिभित्रै ओहोरदोहोर गरिरहेका ती युवा राजेश्वर देवकोटा (वि.सं.१९८६–२०७२) कालान्तरमा महेन्द्रद्वारा स्थापित निर्दलीय व्यवस्थाको खम्बा बन्न पुग्छन् । देवकोटाको आत्मपरक कृति ‘आत्मकथा’ आफ्नो राजनीतिक जीवनका आरोह अवरोहहरूमा केन्द्रित छ ।

आत्मकथामा देवकोटाले कांग्रेस पार्टीका नेताहरू भारतद्वारा सञ्चालित रहेको र स्वतन्त्र देश अरुको अधीन रहनु ठीक नलागेकोले उक्त पार्टी छोडेको अभिव्यक्ति दिएका छन् । २००७ सालपछिको बढेको भारतीय हस्तक्षेप र त्यही पृष्ठभूमिमा आफूले गरेको पार्टी त्यागबारे उनी लेख्छन्, ‘नेपालमा भारतीय मिलिटरी मिसन पनि आइसकेको थियो, उत्तरी सीमाहरूमा भारतीयहरूले आफ्नो चेकपोस्ट पनि कायम गर्ने भए ।... मलाई कांग्रेसमा बसिरहन मन मानेको थिएन, २००९ सालको जेठ महिनामा विद्रोह गरी निस्किहालेँ’ (पृ.९८) ।

देवकोटाले आफू कम्युनिष्ट नबन्नुको कारण पनि खोलेका छन् । ‘म किन कम्युनिस्ट बनिनँ’ शीर्षकको लेखमा उनले वर्गविहीन समाजको परिकल्पना उत्तम र आदर्शमय भए पनि सभ्यताको विकास हुँदैमा वर्गभेदको बीजारोपण भइसकेकोले त्यसलाई मास्न सम्भव नहुने तर्क दिएका छन् (पृ.१६४) । यद्यपि उनले मार्क्सवादले गरेको समतामूलक समाजको परिकल्पनालाई नकार्न भने सकेको देखिन्न ।

नेपालको आन्तरिक मामिलामा २००७ सालको क्रान्तिदेखि २०६२/०६३ जनआन्दोलनसम्म भारतीय हस्तक्षेप रहेको दलिल पेश गर्ने उनले राणा शासनको अन्त्यका लागि भएको ‘दिल्ली सम्झौता’ ले नेपालको स्वाधीनतामाथि भारतीय हस्तक्षेपको बाटो खोलेको टिप्पणी गर्छन् ।

सम्झौताबारे हालसम्म कुनै लिखत नभेटिनुले यसको वैधतामाथि नै प्रश्न उठेको उनको दाबी छ ।
विगतमा ‘दिल्ली सम्झौता’ धोका हो भन्दै कुर्लिएका कम्युनिस्टहरूको स्वर पनि २०६३ सालपछि मत्थर हुँदै गएको देवकोटाको तर्क छ (पृ.९४)  । उनले विगतमा कम्युनिस्टहरूले राजनीतिक नारा बनाएको र अहिले उच्चारण गर्न छाडेको ‘गोर्खा भर्ती केन्द्र’ को पनि विरोध गरेका छन् ।

नेपालको राजनीतिक तथा साहित्यिक वृत्तका ‘सेलिब्रेटेड’ व्यक्तित्व वीपी कोइरालाप्रति उनी आलोचक देखिन्छन् र उनलाई जटिल मनस्थिति भएको व्यक्ति भनेर टिप्पणी गर्न पनि पछि पर्दैनन् । उनले वीपीले मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री हुँदा भएको राष्टहितविपरीतको कोशी सम्झौताको स्वागत गरेको र वीपीले आफैं प्रधानमन्त्री छँदा असमान गण्डक सम्झौता गरेको भन्दै आलोचना गरेका छन् ।

उनले ती असमान सम्झौताहरूलाई राजा महेन्द्रले धेरै हदसम्म सच्याएको पनि बताएका छन् (पृ.१३०) । तर महेन्द्रले कहिले र कसरी सच्याए भन्नेबारे देवकोटाले केही उल्लेख गरेका छैनन् ।

राजा महेन्द्रप्रतिको उनको अगाध आस्था र सामीप्य ठाउँ ठाउँमा झल्कन्छ । उनले महेन्द्रलाई राष्ट्रवादी राजाको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । महेन्द्रमथि लाग्दै आएको प्रजातन्त्रको हत्याराको आरोपप्रति दुःखमनाउ गर्दै उनले यसलाई नेपालको स्थिरता नचाहने र राष्ट्रवादी धारलाई निस्तेज पार्न चाहने स्वदेशी तथा विदेशी शक्तिहरूको चाल भनेका छन् (पृ.१३४) ।

रोचक कुरा के छ भने महेन्द्रभक्त वीरेन्द्र र ज्ञानेन्द्रप्रति उनी एक रति पनि सकारात्मक देखिन्नन् । उनले एक ठाउँमा भनेका छन्, ‘राजा महेन्दले मलाई लेखनबाटै चिनेका हुन् । उनको निधनपछि पनि म अन्त्यसम्म राजतन्त्रकै परिधिभित्र रहेँ तर उनका छोराहरूले चिन्दै चिनेनन्’ पृ.१४६) ।

उनले राजा वीरेन्द्रसँगको वैरभाव ठाउँ ठाउँमा पोखेका छन् । वीरेन्द्र राजा भएपछि उनका आफन्त र  कर्मचारीतन्त्र उच्छृङ्खल भएको, राजाले आफ्नो कुरा सुन्न छाडेको र उनको भलो ठान्दा पनि कुभलो गरेको ठानेकाले आफूले राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्ष पदबाट राजीनामा दिएको उनले प्रसंग कोट्याएका छन् (पृ.१०८)।

वि.सं. २०२८ सालमा लागू भएको ‘नयाँ शिक्षा प्रणाली’ वीरेन्द्रको ‘ब्रेन चाइल्ड’ भएको, उनी युवराज छँदै यससम्बन्धी अवधारणा अघि सारिएको, यसबाट पर्नसक्ने नकारात्मक असरबारे आफूले राजा महेन्द्रलाई बेलैमा सचेत गराएको तर शासनसत्ता आफ्नो हातमा आएपछि वीरेन्द्रले देशलाई अहित हुने शिक्षा प्रणाली लागू गरिछाडेको प्रसंग पनि देवकोटाले कोट्याएका छन् (पृ.१३३)।


उनले आफूलाई वीरेन्द्र र ज्ञानेन्द्रले प्रधानमन्त्री बन्न नदिएको गुनासो घुमाउरो किसिमले पोखेका छन् । उनले भनेकै छन्, ‘राजा महेन्द्रले मलाई प्रधानमन्त्री बनाउने संकेत गरेका थिए तर त्यसको केही दिनभित्रै उनी स्वर्गे भए । त्यसपछि उनका छोराहरूले मलाई लखेटी नै रहे तर म उनीहरूको भलो नै चिताइरहेँ’ (पृ.१३३)।

उनले तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रमा बढ्दो महत्वकाङ्क्षा र हठकै कारण राजतन्त्र अन्त्य भएको उनको विश्लेषण भने धेरै हदसम्म सही लाग्छ (पृ.११६–११७)।

उनले यी राजनीतिक उहापोहहरूका अतिरिक्त आफ्ना बाल्यकाल, शिक्षाराम्भ, पारिवारिक प्रसंग, आफू जन्मेहुर्केको गोरखाको लिगलिगकोटको सामाजिक तथा सांस्कृतिक परिवेश, स्वदेश तथा विदेश भ्रमण, लेखनयात्रालगायत विविध विषयमा सम्झनाको पोको फुकाएका छन् । तर, कतिपय विषयवस्तु गम्भीर र सान्दर्भिक भए पनि प्रस्तुतीकरणको दृष्टिले उनका यसअघिका साहित्यिक कृतिहरू नै अब्बल लाग्छन् ।

कतिपय ठाउँमा उनी तथ्यगत रूपमा पनि चिप्लिएका छन् । पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा प्रचलित घाँटु नाचलाई ‘रोमान्स’ को संज्ञा दिनु उनको अध्ययनको सीमिततालाई बुझाउँछ  (पृ.३९)। पुस्तकमा उनी जन्मेको साल वि.सं. १९८६ हुनुपर्नेमा वि.सं. १८८६ भएको छ । यद्यपि, यी कमजोरीले २००७ सालपछि गणतन्त्र स्थापनासम्मको  राजनीतिक खिचातानीको एउटा पाटो बुझाउन पुस्तकको क्षमतामा प्रश्न गर्न मिल्दैन ।

पुस्तक : आत्मकथा
लेखक : राजेश्वर देवकोटा
प्रकाशक : ईश्वर चन्द्र देवकोटा
पृष्ठ : १८८
मूल्य : रु २५०

[साभार : हिमाल  । (माघ ९-१५, २०७३)  । परिमार्जित संस्करण ।]

समाजसेवाको मियो

-यमबहादुर दुरा

‘बच्चाको आँखाबाट दुनियाँलाई हेर्ने गर, दुनियाँ सुन्दर छ ।’ नोबेल पुरस्कार बिजेता भारतीय बालअधिकारकर्मी कैलाश सत्यार्थीको भनाइ मलाई ज्यादै प्यारो लाग्छ । बाल्यकालीन सम्झनाले मलाई पनि कुनै एउटा सुन्दर दुनियाँतिर लगेको अनुभूति हुन्छ  र त्यसै त्यसै बाल्यकालीन संसारमा हराउन पुग्छु । सम्झनाको  भेल उर्लिएर आउँदा पुराना पलहरू भुमरी पर्दै आँखा अघि नाच्न थाल्छन्  ।

बाल्यकालीन समयतिर फर्कँदा थुपै व्यक्तिहरूसँग मनले मितेरी गाँस्न पुग्छ । समाजसेवी  जिमु भीमबहादुर दुरा (वि.सं. १९८६–२०६९) मेरो मनमस्तिष्कमा छाल बनेर आउने व्यक्तिमध्ये एक हुनुहुन्छ । उहाँसँग जोडिएका यादहरू तालको पानीझैं छचल्किएर हृदयको अन्तरकुन्तर छुन आइपुग्छन् ।

सम्झना : २०५८ सालमा ठूलोस्वाँराको सरस्वती सदन माविमा आयोजित 'दुरा सेवा समाज' को आठौं वार्षिकोत्सव समारोहमा जिमु भीमबहादुर दुरा ।

भीमबहादुर दुरासँगको सम्झना मेरो शिक्षाराम्भको समयदेखि नै जोडिएको छ । हामीले ठूलोस्वाँरास्थित मुसेस्वाँराको कटेरो स्कुल (हालको आयुर्वेद औषधालय रहेको ठाउँ) मा साउँ अक्षरहरू सिक्दै गर्दा ‘दिलखुस’ हुने खालको एउटा खबर सुन्यौँ । त्यो २०३४ सालतिरको कुरा हो । टिनको छानो भएको नयाँ स्कुल बन्न लागेको खबर पायौँ । यसले हामी भुसुनाहरूमा उत्साहको तरङ्ग ल्याइदियो । यससँगै नयाँ स्कुलमा पढ्ने हतारो र हुटहुटीले सताइरह्यो । कहिले टिनको छानामुनि बसेर पढ्ने दिन कहिले आउला भन्ने कुराले हामीमा छटपटी बढ्दै थियो ।

हामी भुसुनाहरुको मनमा सपना-जपना जतिखेर पनि आइरहने नयाँ स्कुल बनाउने कार्यमा ब्रिटिश सेनाका कर्णेल जेपी क्रसको योगदानलाई बिर्सन मिल्दैन । स्कुलका लागि टिन र प्राविधिक सहयोग जुटाउन उहाँले संयोजनकारी भूमिका खेल्नुभयो । यता, स्थानीय तहमा नेतृत्वदायी भूमिकामा भीमबहादुर दुरा हुनुहुन्थ्यो । मलाई लाग्छ, त्यतिबेला भारतीय सेनाबाट पेन्सन पकाएर उहाँ भर्खरै स्वदेश फर्कनुभएको थियो ।

स्कुल उभ्याउनका लागि आवश्यक जनश्रम जुटाउने र सारा चाँजोपाँजो मिलाउने काम भीमबहादुर दुराको नेतृत्वमा भएको थियो । सुबेदार मेजर मनबहादुर दुरा (शिक्षक दुर्गाबहादुर दुराका पिता) को पनि यसमा दर्बिलो साथ र सहयोग थियो ।

ठूलोस्वाँराबासीको अथक परिश्रमपछि अन्ततः स्कुल तयार भयो । स्कुल बन्नुअघिको चिहानघारी अब विद्या–मन्दिरको रूपमा चम्कन थाल्यो । स्कुल बनाउने क्रममा जमिन खन्दा थुप्रै मानव कंकाल निस्केका थिए । ती दृश्य यही आँखाले देखेको हो । चिहानघारीलाई विद्या–मन्दिर बनाउन ठूलोस्वाँराबासीले धेरै पसिना बगाएका छन् । उनीहरूको जनश्रमको गाथा स्कुलको ढुङ्गा र माटोको कण–कणमा लुकेको छ । त्यसबेला बेगनास तालबाट टिन बोकेर स्कुलको छानो छाएका पलहरू ठूलोस्वाँराबासीको मनमस्तिष्कमा ताजै छ । अनेक दुःखकष्ट झेलेर शिक्षाको मन्दिर खडा गर्ने श्रमसाध्य व्यक्तिहरूको अग्रदस्तामा भीमबहादुर दुरा उभिनुभएको थियो ।

स्कुल तयार भएपछि उहाँ स्कुलमा नियमितजसो देखिन थाल्नुभयो । विद्यार्थीहरूलाई लाइनमा उभ्याएर फौजको कमाण्डर शैलीमा उहाँले 'लेक्चर' दिनुहुन्थ्यो । उहाँको बोलीमा विनयशीलता कम हुकुम बढी भएको प्रतीत हुन्थ्यो ।

‘सबैजना ट्याममा स्कुल आउला, कोइ भागेर घर नजाला, कसैले स्कुलमा मिठाइको पोका नल्याउला, कसैले पनि साथीसित झगडा नगर्ला, स्कुल छुट्टी भएपछि सरासर घर जाला, कोइ पनि पाखुरीको रुखमा नचढ्ला, सफा सुग्घर भएर स्कुल आउला’, उहाँको मुखारविन्दबाट यस्ता यस्ता हुकुम निस्कन्थे ।

‘कुन विद्यार्थी आधा दिनमै स्कुलबाट भाग्यो’, ‘कुन शिक्षकले नपढाइकन घरतिर टाप कस्यो’ जस्ता कुराहरू निकै ख्याल गर्नुहुन्थ्यो । स्कुल बङ्क गरेर भाग्ने र अन्य खालका बदमासी गर्नेहरूको उहाँले सातो खाइदिनुहुन्थ्यो । उहाँलाई देखेर शिक्षक र विद्यार्थी दुवै थर्कमान हुन्थे ।

त्यो उत्सवमय क्षण : २०४३ सालमा सिंदुरे ढुङ्गामा आयोजित फूटबल प्रतियोगिताको समपान समारोहमा पुरस्कार वितरण गर्नुहुँदै तत्कालीन सिंदरे गाउँ पञ्चायतका प्रधानपञ्च तथा उपप्रधानपञ्च क्रमश : क्याप्टेन बखानसिंह दुरा र भीमबहादुर दुरा । तस्बिर : इन्द्रबहादुर दुरा ।

अघिपछि चर्को स्वरमा बोलेर सातो खाए पनि व्यवहारले सबैलाई माया गर्नुहुन्थ्यो । त्यसमा पनि शिक्षकलाई माया र सम्मान दुवै दिनुहुन्थ्यो । नाच–घाँटुको ख्वाइजस्ता भोजभतेरमा सबैभन्दा पहिले शिक्षकलाई खुवाउने प्रबन्ध मिलाउनुहुन्थ्यो । उहाँ भान्छेरीलाई कड्केर आदेश दिनुहुन्थ्यो, ‘मास्टर पाटीलाई पहिले  खुवाउनुपर््यो । 'गुन्द्रीमाथि कम्बल राखेर माड्सापहरूलाई बसाइन्थ्यो । उहाँ शिक्षकहरूतिर फर्केर सिंह गर्जेजस्तै स्वरमा भन्दै जानुहुन्थ्यो, ‘मास्टर पाटी ! लाज नमानीकन खानू, थपीथपी खानू, पेटभरि खानू ।’


भीमबहादुर दुरा हठी स्वभावको हुनुहुन्थ्यो । उहाँ जिम्मावाल भएकोले उहाँको जीवनधारामा राणाशासनको विरासत थियो । यसका अतिरिक्त फौजी कानुन-काइदामा चलेको व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । उहाँ भारतीय सेनाको हवल्दार हुनुहुन्थ्यो । उहाँको व्यवहारमा जिम्मुवाली संस्कार र फौजी जीवनशैलीको ‘फ्युजन’ भेटिन्थ्यो । चर्को स्वरमा बोलेर मानिसलाई अह्राउने–कजाउने उहाँको बानी थियो ।

कसैले उहाँको विचारमा विमति जनाएमा ठाउँका ठाउँ कुरा समातेर झम्टिन पनि पछि पर्नुहुन्नथ्यो । उहाँको चट्टानी स्वाभावका अगाडि कसैको तर्कले काम गर्दैनथ्यो । ‘कालको ओखती हुँदैन, हुकुमको जवाफ हुँदैन’ भन्ने उखान चरितार्थ हुन्थ्यो । उहाँको स्वाभावलाई देखेर कसै कसैले तानाशाह पनि भन्थे । उहाँमा निहित यतिविधि कडापन निजी स्वार्थका थिएन । त्यो कडा मिजासले समाजको विकास ताकेको थियो ।

भीमबहादुर दुराको अर्को रोचक स्वाभाव थियो । उहाँले बाटोघाटोमा चुपचाप हिँड्न जान्नुभएकै थिएन । आफ्नो बाटोमा पर्ने सबै चिनेजानेका व्यक्तिलाई टाढैबाट बोलाउँदै, हल्लाखल्ला गर्दै हिँड्ने उहाँको आदत थियो । उहाँ बाटोघाटोमा हिँडेको अलक्कै थाहा हुन्थ्यो । उहाँ हल्लाखल्ला गर्दै आउनुभएको देखेर मैदान (ढुङ्गाना गाउँ) को एकजना बज्यैले भनेकी थिइन् रे : ‘आइपुग्यो, भोटे काग’ ।

उहाँको शब्द उच्चारणशैली आफ्नै खालको थियो । चलनचल्तीका कतिपय नेपाली र अंग्रेजी शब्दहरूलाई भिन्न किसिमले उच्चारण गर्नुहुन्थ्यो । जस्तै : निर्णयलाई निर्लया, 'सर्टिफिकेट' लाई साठीपिकेट, 'ब्रेक अप' लाई बिर्काप (स्कुलमा एक बजे हुने हाफ छुट्टीको समय), 'फल इन लाइन' लाई फालिन भन्नुहुन्थ्यो । उहाँले अपभ्रंशित रूपमा बोल्नुभएका शब्दहरूका शुद्ध उच्चारण धेरै पछिमात्र थाहा भयो । उहाँको मौलिकता झल्कने यस्ता शब्दहरूलाई सम्झँदा अहिले पनि रोमाञ्चक अनुभूति हुन्छ ।

घरमा आउने पाहुनालाई बिमुख नपठाउने भीमबहादुर दुराको स्वभाव थियो । उहाँको अतिथि–सत्कार गर्ने तरिका ज्यादै उच्चकोटिको थियो । उहाँ पाहुनाको स्वागत–सत्कारमा असाध्यै कुशल र उदारमना व्यक्ति हुनुन्थ्यो । घरमा आएका पाहुनाले खान सकोस्–नसकोस्, थालभरि भात र कचौराभरि मासु टक्र्याइन्थ्यो । पाहुना प्रफुल्लित भएर फर्कन्थे । यस्तै न्यानो आतिथ्य पाएर होला, २०४२/०४३ सालतिर लैला माडेज नामकी विदेशी महिलाले उहाँकै घरमा बसेर दुरा जातिबारे अध्ययन पूरा गर्नुभएको थियो ।

कुनै समयमा ठूलोस्वाँरामा खानेपानीको उपलब्धता सहज थिएन । मकैस्वाँराको काउरे पँधेरा सबैको पानीको स्रोत थियो । ठूलोस्वाँरामा ठूलो जनसंख्यालाई आवश्यक पर्ने पानीको अभाव हटाउन २०३७ सालतिर खानेपानीको योजना अघि सारियो । केउरानी नजिकको गह्रौं खोलाबाट पानी ल्याउने कार्यका लागि जनपरिचालन गर्ने कार्यको अगुवाइ पनि भीमबहादुर दुराले नै गर्नुभयो ।

 ठूलोस्वाँरामा आयुर्वेद औषधालय तथा हुलाक कार्यालय उहाँको महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो । नयाँ भवन यस दिशामा शिक्षक लोकबहादुर दुराले खेल्नुभएको रचनात्मक भूमिकालाई कम आँक्न मिल्दैन । नयाँ स्कुल बनेको लगभग १७ वर्षपछि त्यही ठाउँमा आधुनिक शैलीको अर्को स्कुल भवन खडा गर्न ठूलोस्वाँराबासी कस्सिए । २०५२ साल सम्झौता भई २०५५ सालमा भवन निर्माण कार्य सम्पन्न भएको हो ।  नयाँ भवन पहाड गुठी (हिल ट्रष्ट) को आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा नयाँ भवन बनेको थियो ।

समयले माग गरेको नयाँपन र प्रगतिशीलतालाई सम्बोधन गर्दै नयाँ भवन खडा हुुनुमा धेरै गन्यमान्य व्यक्तित्वहरूको साथ र सहयोग रह्यो । क्या. बखानसिंह दुरा (वि.सं. १९७१–२०७०), भीमबहादुर दुरा (मकैस्वाँरा), स्थानीय शिक्षक लोकबहादुर दुरा एवम् जेपी क्रसको आ–आफ्नो ठाउँबाट रचनात्मक भूमिका रह्यो । भवन निर्माण प्रक्रियाको मियोको रूपमा  भीमबहादुर दुरा नै रहनुभएको थियो । उक्त नयाँ भवन २०७२ साल वैशाखको भूकम्पबाट बिग्रन पुगेको छ ।

उहाँ एउटा असल सामाजिक प्राणी हुनुहुन्थ्यो । उहाँ सामाजिक जीवनबाट टाढा रहेर घरको सुखीधन्दामा कहिल्यै पनि सीमित हुन चाहनुभएन । पारिपारिक दायरामा आफ्नो दिनचर्या सीमित गरेर 'स्वायन्त सुखाय' ढङ्गमा जीवन गुजार्न उहाँले कहिले रुचाउनुभएन । सामाजिक गतिविधि र सामाजिक उतारचढावहरूमा गहिरो चासो–खाँचो राख्नुहुन्थ्यो । पेन्सन पकाएर घर फर्केदेखि उहाँले स्कुलसँगको नाता टुटाउनु भएन । उहाँ जीवनको अन्त्य कालसम्म पनि सरस्वती सदन माविको विद्यालय व्यवस्थापन समितिको सदस्य हुनुहुन्थ्यो ।

विदेशी सेनामा भर्ती हुने क्रममा दुरा समुदायले पहिचानको संकट भोगेको थियो । भारतीय तथा ब्रिटिश सेनामा भर्ती हुने क्रममा दुरा थर लेखाउँदा भर्तीमा नलिने अवस्था थियो । यो समस्या दुरा समुदायको रोजीरोटीको मात्र समस्या थिएन, जातीय पहिचानको संकटको रूपमा पनि खडा भएको थियो । तत्कालीन अग्रदस्तामा रहेका व्यक्तित्वहरू समस्याको निकास खोज्दै थिए ।

यही मामिलालाई लिएर २०३७ सालको पुसमा क्या. बखानसिंह दुरा, भीमबहादुर दुरा, सुबेदार मेजर मनबहादुर दुरा, कमानसिंह दुरा र लोकबहादुर दुरा काठमाडौं आउनुभयो । उहाँहरूले राजदरबार, परराष्ट्र मन्त्रालय, भारतीय राजदूताबास तथा बेलायती राजदूताबासमा ज्ञापनपत्र पेश पेश गर्नुभयो । यस कार्यमा समाजसेवी तथा राजनीतिज्ञ हरिप्रसाद अधिकारीले सहयोग गर्नुभएको थियो । उहाँहरूको प्रयास सार्थक रह्यो । त्यसपछि दुरा युवाहरू भारतीय तथा बेलायती सेनमा दुरा थर लेखाएर भर्ती हुन सक्ने भए ।

काठमाडौँ गएको मौका पारेर उहाँहरूले पशुपतिको मृगस्थलीमा पुगेर योगी नरहरिनाथलाई भेटेर दुरा समुदायको इतिहासको स्रोत र सन्दर्भ खोज्नुभएको थियो । महत्वपूर्ण कागजातहरूको दस्ताबेजीकरण (अभिलेखीकरण) गर्ने कार्यमा कार्य पनि भीमबहादुर दुरा धेरै अगाडि देखिनुभएको छ । उहाँको संग्रहमा दुरा जातिको इतिहाससम्बन्धी ऐतिहासिक दस्ताबेजहरू छन् । उहाँको जीवनकाल अन्त्य भइसकेको अहिलेको अवस्थामा ती दस्ताबेजलाई जोगाउने विषय एउटा गम्भीर सवाल बनेको छ ।

क्याप्टेन बखानसिंह दुरा र भीमबहादुर दुरा २०३९ सालमा तत्कालीन सिंदुरे गाउँ पञ्चायतको क्रमशः प्रधानपञ्च र उपप्रधानपञ्च बन्नुभयो । उहाँहरूकै कार्यकालमा सिंदरे ढुङ्गाले काँचुली फेरेको थियो । त्यही समयमा सिंदुरे ढु्ङ्गा वरिपरि पर्खाल लगाउने र सिंदुरे ढु्ङ्गा नजिक गाउँ पञ्चायत भवन बनाउने काम सम्पन्न भएको थियो । सिंदुरे ढु्ङ्गाभन्दा पश्चिमतिर रहेको चिम्मु भन्ने ठाउँमा फुटबल मैदान बनाउने कामको शुरुवात पनि त्यतिबेलै भएको थियो । हेर्दा सामान्यजस्तो लागे पनि यी काम हाम्रा ऐतिहासिक विरासतलाई जीवन्त राख्ने दिशामा गौरवशाली कदम थिए ।

‘दुरा सेवा समाज’ को सिफारिसमा २०५८ सालतिर तत्कालीन ‘राष्ट्रिय जनजाति विकास समिति’ को सदस्यमा नियुक्त हुनुभएका भीमबहादुर दुराले सरकारी निकायमा रहेर भिन्न किमिसले जनसेवा अवसर पनि पाउनुभयो । तर त्यो एकप्रकारले आलङ्कारिक पद भएकोले उहाँबाट धेरै आशा गर्ने ठाउँ भने थिए ।

उहाँको राजनीतिक चेत अलि धमिलो भएको भान हुन्छ । २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि धेरैको राजनीतिक कित्ताकाट भए पनि उहाँको कुनै प्रष्ट राजनीतिक कित्ता देखिएन । कतिपयले उहाँ नेपाली कांग्रेस समर्थित रहेको र पछि मूल सिद्धान्तबाट  विचलित हुनुभयो भन्ने टीका–टिप्पणी पनि नसुनिएको होइन । उहाँले समाजलाई दिनुभएको योगदानका अगाडि यस्ता कुरा महत्वहीन लाग्छन् ।

एकजना व्यक्तिको रूपमा उहाँभित्र स्वाभाविक रूपमा थुप्रै कमीकमजोरी थिए होलान् । तर पनि समाजको लागि नपाउँदो व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । उहाँ त्यस क्षेत्रको घनघोर कडा व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो । एकै रातको चोट्टे व्यथाले २०६९ साल साउन १७ गते परलोक हुनुभयो ।

एक समय यस्तो थियो, भीमबहादुर दुरा बोलेपछि अरू कसैले प्रतिवाद गर्ने अवस्था थिएन । गाउँघर अनावश्यक वादविवाद र किचलोबाट मुक्त थियो । त्यसबेला गाउँ एकढिक्क थियो । अहिले त्यस्तो छैन । लोकतान्त्रिक परिपाटीमा सबै स्वतन्त्र भएका छन् तर गाउँमा एकता छैन । कहिलेकाहीँ आफैंसँग प्रश्न गर्न मन लाग्छ, 'समाजको मियो ढलेकोले यस्तो अवस्था आएको त हैन ?'

[अद्यावधिक: २०७४।०३।१०]